home

Górnośląskie krzyże i kapliczki

Katowice - Boże Męki, część 1



Katowice

Choć liczba Bożych Mąk w Katowicach jest znaczna, niewiele jest wśród nich naprawdę starych. Zdecydowana większość katowickich krzyży powstała na przełomie XIX i XX w. Nie spotkamy w mieście żadnego archaicznego krzyża z XVIII w. W tej części opowieści o Bożych Mękach w Katowicach zajmiemy się najstarszymi obiektami miasta, pochodzącymi z okresu kończącego się w latach 60. XIX w. Okres ten pokrywa się w zasadzie z wiejską historią Katowic i ich obecnych dzielnic. Górny Śląsk należał w tym czasie do państwa pruskiego (państwo niemieckie powstało dopiero w 1871 r.). Pomimo szybkiego uprzemysłowienia, w dużej części były to tereny wiejskie. Powstające kopalnie i huty otoczone były połaciami pól i lasów. Najstarsze katowickie Boże Męki stały początkowo przy wiejskich drogach.

BM - Janów BM - Janów BM - Janów

Jedyna Boża Męka pochodząca z początku XIX w. stoi na skraju Janowa, czyli przy dzisiejszej granicy Katowic. Tuż za nią zaczynają się zabudowania Mysłowic. Krzyż ustawiono w 1818 r. Chociaż dzisiaj znajduje się na skraju Janowa, pierwotnie postawiono go w środku miejscowości. Dodajmy, że nie został on nigdy przeniesiony. Cofnijmy się do początku XIX w. Jesteśmy na dalekich peryferiach królestwa pruskiego, tuż przy granicy Rosji i Austrii. Właśnie skończyły się wojny napoleońskie i trwają powojenne układy tworzące nowy kształt Europy. Wieś Janów należy do dóbr Mieroszewskich, właścicieli Mysłowic. Dwaj mieszkańcy wsi, Rupala i Pacha, stawiają Bożą Mękę pośrodku miejscowości, tuż przy potoku Bolina, który dzieli Janów na dwie części. Kilkadziesiąt lat później powstają we wsi kolejne zakłady przemysłowe, ale osiedle zachowuje wiejski charakter. W 1861 r. Janów staje się samodzielną gminą, której pierwszym naczelnikiem został … Józef Rupala. Po III powstaniu śląskim Janów znalazł się w granicach Polski, a w 1928 r. gmina została podzielona. Jej wschodnia część, tzw. Janów Miejski, została przyłączona do Mysłowic. Tym sposobem Boża Męka, która stała dotychczas pośrodku wsi, znalazła się na jej skraju.

Boża Męka w Janowie ma charakter ludowy i najważniejsze cechy krzyży tamtego okresu. Przede wszystkim wszystkie elementy krzyża są zbudowane z kamienia. Na cokole umieszczona jest płaskorzeźbiona postać Matki Bożej. Takie umieszczenie figury jest standardem w pierwszej połowie XIX w. W pierś Marii wbity jest żelazny sztych. Co prawda w Bożych Mękach początku XIX w. miecz w piersi Matki Bożej nie jest wyjątkiem (symbolizuje boleści Matki Bożej), ale raczej kamienny. Być może ktoś „uzupełnił” wizerunek Marii. Interesujący jest też silnie rozbudowany stopień, na którym stoi Maria. Gzyms cokołu jest prosty, ale ozdobiony na froncie kwiatowym motywem wpisanym w półokrąg. Podobny, mniejszy motyw zdobi dolną część krzyża. Belki krzyża mają typowe, strzałkowe zakończenia. Figura Chrystusa jest mała (porównajmy ze znacznie większą figurą Marii) i wtopiona w krzyż. Płaskorzeźbiona forma Ukrzyżowanego wymusza ułożenie rąk wzdłuż poprzecznej belki krzyża. Bardzo charakterystyczny dla okresu jest układ dłoni Chrystusa. Dłoń jest otwarta, ale mały i serdeczny palec są zaciśnięte. Janowska Boża Męka, choć ma tylko jedną figurę, należy do bardziej ozdobnych obiektów w mieście.

BM - Bogucice BM - Bogucice BM - Bogucice BM - Bogucice

Formy przedstawione na przykładzie krzyża z Janowa, posiada też kilka późniejszych katowickich Bożych Mąk, pochodzących z połowy XIX w. Na tyłach sanktuarium w Bogucicach kryje się ciekawa Boża Męka z 1850 r. Krzyż został w to miejsce przeniesiony dopiero w 2004 r. Napis na postumencie informuje, że fundatorami krzyża byli mieszkańcy Katowic. Krzyż nie pochodzi więc z Bogucic, a pierwotnie stał w Katowicach. W połowie XIX w. zabudowania Katowic kończyły się na północy w miejscu, gdzie obecnie znajduje rondo. Potwierdza to informację, jaką zamieszcza pani Zofia Wieczorek w swojej fotoksiążce o kapliczkach, że krzyż stał pierwotnie w okolicach dzisiejszego Spodka. Krzyż znajdował się więc na skraju wsi.

Poza interesującym, pisanym niewprawną ręką, napisem fundacyjnym na podstawie, warto zwrócić uwagę na płaskorzeźbę Matki Bożej. W jej pierś jest wbity potężny miecz. Matka Boża przeżyła siedem wielkich boleści, związanych z cierpieniami swojego Syna. W niektórych wizerunkach jej pierś przebita jest więc siedmioma mieczami. W Bożych Mękach, ze względów technicznych zazwyczaj ukazuje się jeden miecz, jak w omawianym obiekcie. W bogucicko-katowickiej Bożej Męce można zobaczyć jedną z form zdobień krzyży – wszystkie krawędzie są zdobione żłobkowaniem. Sam krzyż jest prawdopodobnie współcześnie rekonstruowany, jego kształt pasuje do pozostałej części Bożej Męki, ale jest niezgodny z ówczesnym stylem budowy krzyży. Nie mam jednak informacji potwierdzającej to przypuszczenie.

BM - Zarzecze BM - Zarzecze BM - Zarzecze

Mniej więcej z tego samego okresu pochodzi Boża Męka na przeciwległym końcu miasta, w Zarzeczu. Niestety i ona nie zachowała się w całości. Oryginalny jest cokół na jednoelementowej podstawie. Podstawa zawierała zapewne jakiś napis fundacyjny, ale dziś nie ma po nim śladu. Na froncie cokołu płaskorzeźba Matki Bożej, w typowej pozie. Maria ma lekko przechyloną głowę, a dłonie splotła na piersiach. Standardowy jest też stopień, na którym stoi Maria, kielichowo zwężający się ku dołowi i wsparty na kulce. Wielowarstwowy, kwadratowy gzyms cokołu jest zbliżony do tego z Bogucic. Figura Jezusa jest współczesna, metalowa. Ramiona krzyża zakończone w strzałkę. Ciekawy jest kartusz, na którym litera N jest zapisana w lustrzanym odbiciu, co niekiedy zdarza się i na innych krzyżach. Kartusz ma charakterystyczne załamanie i odwinięty dolny brzeg.

Boża Męka w Zarzeczu nie jest datowana. Jej forma wskazuje na powstanie około połowy XIX w. Postawiono ją na skraju osiedla, przy głównej drodze biegnącej do Mikołowa. W 1846 r. tereny te objęły bunty chłopskie przeciw pańszczyźnie. Być może tutejsza Boża Męka ma charakter dziękczynny za wyzwolenie z pańszczyzny.

BM - Dąbrówka Mała BM - Dąbrówka Mała BM - Dąbrówka Mała BM - Dąbrówka Mała

Porównajmy Bożą Mękę z Zarzecza, z pochodzącym z podobnego okresu (1866 r.) krzyżem postawionym w samym środku Dąbrówki Małej (na skrzyżowaniu głównych dróg). Oba krzyże mają tę samą formę. Różnią się łącznikami podstawy, cokołu i krzyża. W obu podstawa jest prosta, jednoelementowa. Płaskorzeźbiona postać Matki Bożej z lekko przekrzywioną głową, w Dąbrówce Małej ma ręce splecione na podołku. Krzyż z Ukrzyżowanym w Dąbrówce wygląda prawdopodobnie tak, jak wyglądał kiedyś krzyż w Zarzeczu. Kamienny Chrystus ma oczywiście ręce rozłożone wzdłuż poprzecznej belki krzyża. Krzyż powstał już w drugiej poł. XIX w., dlatego dłonie Chrystusa są już ułożone inaczej, niż w dawnych krzyżach. Spójrzmy na kartusz. Jest identyczny, w najdrobniejszych detalach jak ten z Zarzecza. Wskazuje to wyraźnie, że krzyż w Zarzeczu był odtwarzany, a wzorem dla niego była Boża Męka w Dąbrówce Małej. Krzyż w Dąbrówce, jako jedyny na terenie Katowic ma barokowy gzyms cokołu. Wygięcia gzymsu z licznymi profilami od dołu, są charakterystyczne dla Bożych Mąk XIX w. Na sąsiedniej Ziemi Pszczyńskiej przykładów takich krzyży jest bardzo dużo, ale w Katowicach jest to jedyny krzyż z tego rodzaju gzymsem. Uważny obserwator zauważy jeszcze jedną różnicę między obiema Bożymi Mękami – to płyta łącząca podstawę z cokołem. Płyta w Dąbrówce ma klasyczny profil nazywany simą. Dokładnie, jest to sima bazy, wklęsło-wypukły profil litery s. Płyta w Zarzeczu ma dwie warstwy – wałek i wklęskę. To nieco zmodyfikowana sima odwrócona bazy.

BM - Szopienice BM - Szopienice BM - Szopienice BM - Szopienice

Wielce interesująca Boża Męka stoi na peryferyjnym osiedlu Szopienic. W 1863 r., na rozdrożu dróg wiodących do Mysłowic i Szabelni, postawiono Bożą Mękę, która jako jedyna w Katowicach szczyci się dwiema figurami. Krzyż jest bardzo podobny do tego w Zarzeczu, podstawa, płyta na podstawie, figura Matki Bożej na cokole, gzyms i krzyż są w obu tych Bożych Mękach, niemal identyczne. W szczegółach różni się postać Marii (inne położenie rąk). W szopienickim krzyżu zachowała się oryginalna figura Chrystusa. Klasyczny kartusz wyróżnia pewien drobiazg, litery I mają kropki na górze. Być może ktoś w zapale odnawiania dorobił te kropki w późniejszym okresie. Ale główna niespodzianka kryje się z tyłu Bożej Męki. Nie dość, że jako jedyna w mieście ma drugą figurę, to kryje się ona na tylnej ścianie cokołu. Takie położenie jest być może zupełnie unikatowe, nie spotkałem się z nim nigdzie na Śląsku (co nie oznacza, że jest to jedyny taki obiekt). Płaskorzeźba z tyłu cokołu przedstawia św. Jana Ewangelistę, który najczęściej, obok Marii, towarzyszy Chrystusowi w Bożych Mękach. Warto też zwrócić uwagę na inskrypcję wyrytą na podstawie. Jest ona wyryta ręką niewprawną do pisania. A nazwisko fundatora już znamy, niemal pół wieku wcześniej rodzina Rupala fundowała też krzyż w sąsiednim Janowie.

BM - ul. Ryszarda BM - ul. Ryszarda BM - ul. Ryszarda

Na koniec wrócimy do Bogucic. Tu, w dość niesympatycznym zakątku osiedla, na końcu ulicy Ryszarda, w krzakach kryje się jeszcze jedna stara Boża Męka. Postawiono ją w 1865 r. przy południowo-wschodnim wjeździe do Bogucic (dochodziła tu jedna z dwóch dróg z Zawodzia, dziś nieistniejąca). Teren nieużytków za krzyżem to obszar dawnego szybu Ryszard należącego do kopani Ferdinand (potem Katowice). Niestety stan Bożej Męki jest adekwatny do wyglądu okolicy. Krzyż jest zdewastowany, choć sztuczne kwiaty wskazują, że ktoś o nim jeszcze pamięta. Krzyż jest raczej skromny. Na podstawie zamontowana jest metalowa tablica z informacją, że postawiono go z funduszów zebranych przez mieszkańców gminy Bogucice. Sama tablica jest ewenementem, metalowych tablic nie spotyka się wśród starych Bożych Mąk. Przypuszczalnie tablica była zamontowana później. Po płaskorzeźbie Matki Bożej na cokole pozostał jedynie ślad. Trudno określić, czy krzyż z maleńką figurą Chrystusa, postawiony na kowadełkowym postumencie jest oryginalny. Na pewno jest dosyć stary, ale wydaje się trochę za mały, w stosunku do reszty Bożej Męki.