home

Górnośląskie krzyże i kapliczki

Katowice - Boże Męki, część 2



Katowice

W 1865 r. Katowice uzyskały prawa miejskie, ale przez kolejne dziesięciolecia pozostawały małym miasteczkiem, otoczonym przez gminy złożone głównie z przemysłowych osiedli. Cały obszar leżący w dzisiejszych granicach miasta był w szybkim tempie urbanizowany, choć w wielu miejscach nowe huty i kopalnie były otoczone wiejską zabudową wiejską i polami uprawnymi. Miasto leżało w granicach Prus a potem Niemiec (po zjednoczeniu), ale ludność posługiwała się w większości językiem polskim.


W latach 70. XIX w. katowickie Boże Męki zmieniły kształty. Choć nie wykształciła się tutaj żadna „obowiązująca” ich forma, to można odnaleźć pewne powtarzające się schematy budowy Bożych Mąk. Jednocześnie występuje w nich znaczna liczba różnych form i zdobień poszczególnych elementów Bożej Męki. Spotyka się tu schematy znane z innych terenów Górnego Śląska, ale też zupełnie oryginalne lub rzadko gdzie indziej spotykane rozwiązania zdobnicze. Cechą wspólną obiektów z tego okresu jest brak płaskorzeźby na cokole. Figura Matki Bożej została schowana do wnęki cokołu, przez co krzyż uzyskał większą smukłość. W niniejszej części opisane zostaną Boże Męki powstałe w Katowicach w ostatnich dekadach XIX w.

BM - Burowiec BM - Burowiec BM - Burowiec BM - Burowiec

W 1871 r. na skraju Burowca (od strony Dąbrówki Małej) powstała niezwykle wysmukła, najwyższa Boża Męka dzisiejszych Katowic. Ma ona konstrukcję, która w Katowicach spotykana jest głównie (choć nie wyłącznie) w Dąbrówce Małej i jej okolicach, a bardzo popularna w zachodniej części województwa. Postument krzyża składa się z trzech części: podstawy, cokołu z wnęką i części środkowej. Ta ostatnia, o szerokości równej szerokości cokołu, oddzielona odeń niewielkim gzymsem, może być traktowana jako górna część podstawy albo dolna część cokołu. Górna część postumentu jest niezbyt wysoka, na tyle, by pomieścić wnękę z figurą Matki Bożej Bolesnej. Zwieńczenie wnęki jest trójlistne. Postument zwieńczony jest bardzo skromnym gzymsem, za to krzyż stoi na znacznie rozbudowanej stopce. Stopka krzyża jest zdobiona dwoma elementami – jej ściany wzmacniają przypory, do których dodatkowo dostawione są małe pilastry o wielobocznej, kryształowej formie. Takie pilastry spotkać można dość często w katowickich krzyżach. Całość wieńczy bardzo wysoki krzyż o krótkich ramionach z koniczynowymi zakończeniami. Warto też zwrócić uwagę na oryginalny, blaszany kartusz.

BM - Kopaniny BM - Kopaniny BM - Kopaniny BM - Kopaniny

Przenieśmy się na chwilę do południowych dzielnic miasta. W dawnym przysiółku Podlesia, Kopaninach, przy drodze wiodącej z Podlesia do Mikołowa, w 1884 r. powstała Boża Męka o nieprofesjonalnym charakterze. Ma ona tradycyjną, dość prostą strukturę. Na niskiej podstawie wyryto polski napis fundacyjny. Wnęka w cokole jest niebyt głęboka, o łukowym zwieńczeniu. U dołu wnęki kielichowy stopień zakończony gałką. Wąska listwa opasująca cokół pod gzymsem jest niemal obowiązkowym elementem każdej Bożej Męki (nie występuje jednak w dość licznych w Katowicach, trzystopniowych postumentach). Ramiona krzyża zakończone są strzałkowo, co jest również tradycyjną formą zakończeń belek. Opisywana Boża Męka jest jedną z kilku w Katowicach, przy których zachowały się chroniące je drzewa, w tym przypadku kasztanowce.

BM - Bogucice BM - Bogucice BM - Bogucice BM - Bogucice

Mniej więcej w tym samym czasie (1887 r.) wybudowano Bożą Mękę w Bogucicach na ulicy Markiefki. Bogucice były już w tym czasie znacznym osiedlem przemysłowym, więc krzyż ma inną, „miejską” formę. Krzyż postawiono przy ważnej lokalnej drodze wiodącej do Zawodzia (dziś dojazd do Zawodzia został zamknięty szeroką Aleją Rozdzieńskiego). Ma on typowy dla tego obszaru Katowic trójdzielny postument. Spośród innych krzyży tej konstrukcji, wyróżnia ją znaczna wysokość cokołu, co powoduje, że krzyż jest wysoki (choć nie aż tak jak ten opisany wcześniej, stojący w Burowcu). Bogato zdobiony napis fundacyjny na podstawie wskazuje, że na krzyż złożyli się mieszkańcy Bogucic. Pamiętamy, że gmina Bogucice była też fundatorem krzyża na ulicy Ryszarda, powstałego 22 lata wcześniej, więc obecny krzyż wystawiło już kolejne pokolenie mieszkańców. Krzyż był niedawno odnawiany i teraz trudno jest określić, jak wyglądał pierwotnie (nie dotarłem jeszcze do inicjatorów renowacji). Na pewno nowe są figury Matki Bożej i Ukrzyżowanego. Wnęka w cokole ma rzadko spotykane, liściaste zwieńczenie. W stopce krzyża znajdujemy znane nam już kryształowe pilastry/przypory. Krawędzie krzyża są ścięte wzdłuż całej długości belek, podobnie jak to ma miejsce w opisanej wyżej Bożej Męce w Burowcu. Nie jest to często spotykane rozwiązanie.

BM - Osiedle Witosa BM - Osiedle Witosa BM - Osielde Witosa BM - Osiedle Witosa

Również krzyż, który dziś stoi na skrzyżowaniu dróg w Osiedlu Witosa (Załęska Hałda) jest po renowacji i trudno odnieść się do jego pierwotnego wyglądu. Tym bardziej, że stanowi zadziwiającą mieszankę form z różnych okresów. Krzyż pochodzi z 1891 r. i został w obecne miejsce przeniesiony z niewiadomego mi miejsca. W okresie powstania krzyża, teren dzisiejszego Osiedla Witosa porastał las, więc krzyż stał pierwotnie gdzie indziej. Ze starego krzyża pozostała niewątpliwie podstawa. Odnowiony polski napis został wyryty przez kamieniarza niezbyt wprawnego w pisaniu. Warto zwrócić uwagę, że napis jest polski, ale nazwisko fundatorów jest zniemczone. Takie zestawienie można spotkać w wielu katowickich krzyżach. Zagadką jest cokół. Figura Matki Bożej ma formę płaskorzeźby umieszczonej na froncie cokołu. W ostatnim dziesięcioleciu XIX w. jest to w zasadzie niespotykane, choć teoretycznie nie jest wykluczone. Ostatnia katowicka Boża Męka z figurą umieszczoną na cokole (ul. Ryszarda) pochodzi z 1865 r. Figura na krzyżu w Osiedlu Witosa jest nowa, więc może jest ona pomysłem osoby remontującej. Sam krzyż z Ukrzyżowanym jest zupełnie nowy i nie jest nawet stylizowany w formie pasującej po pozostałej części Bożej Męki.

BM - Załęska Hałda BM - Załęska Hałda BM - Załęska Hałda

W Załęskiej Hałdzie spotkamy jeszcze jedną Bożą Mękę z 1891 r., bez wnęki, ale i bez płaskorzeźby. Wysoki cokół jest ozdobiony jedynie listwą opasającą go pod gzymsem. Wielce oryginalny jest polski napis fundacyjny na podstawie, informujący, że fundatorami byli mieszkańcy Załęża. Krzyż był postawiony na rozdrożu, na wschodnim skraju Załęskiej Hałdy. Około 1930 r. powstała w jego pobliżu kolonia parterowych domków (tzw. Dwunastu Apostołów) zbudowanych dla górników kopalni „Kleofas”. Warto zwrócić uwagę na nieco fantazyjne zakończenia belek krzyża – w haczykowatą strzałkę.

BM - Norma BM - Norma BM - Norma BM - Norma

W 1889 r. postawiono Bożą Mękę przy wylocie drogi z Dąbrówki Małej w stronę Bogucic. W zasadzie była to granica kolonii Norma, powstałej pół wieku wcześniej przy hucie o tej nazwie. Cokół Bożej Męki jest wyraźnie odcięty od podstawy. W górnej części cokołu niewielka wnęka zwieńczona półokrągło, którą później zamknięto drzwiczkami. Gzyms o kwadratowym rzucie, stanowi kolejną wariację formy, którą oglądaliśmy w poprzednich Bożych Mękach. Jak na niemal wszystkich krzyżach w Katowicach, napis fundacyjny jest polski.

BM - Bogucice BM - Bogucice BM - Bogucice

Niemal dokładnie kilometr na zachód od krzyża z Normy, na skrzyżowaniu głównych dróg w Bogucicach można zobaczyć Bożą Mękę, która jest niemal kopią tej z Normy. Postawiono ją prawdopodobnie kilka lat później, po zbudowaniu kościoła św. Szczepana, poniżej którego stoi Boża Męka. W przeciwieństwie do krzyża z Normy, ten jest zaniedbany, więc na pierwszy rzut oka trudno dostrzec to uderzające podobieństwo obu obiektów. Na bogucickim krzyżu zachował się blaszany, falowany kartusz, niestety w fatalnym stanie.

BM - Załęże BM - Załęże BM - Załęże

Trzecia Boża Męka z tej samej serii stoi przy wjeździe do Załęża, na skwerze przy skrzyżowaniu ulic Gliwickiej i Pośpiecha. Choć krzyż jest malowany, nie jest w najlepszym stanie. Tu również nie zachował się oryginalny kartusz, a figura Matki Bożej (na zdjęciu) zniknęła z wnęki całkiem niedawno.

BM - Józefowiec BM - Józefowiec BM - Józefowiec

Podobną, do poprzednich, konstrukcję postumentu ma Boża Męka w Józefowcu, zbudowana w 1886 r. Podstawa z polskim napisem fundacyjnym (choć nazwiska fundatorów są zniemczone), łączy się z cokołem płytą z profilem określanym jako odwrócona sima bazy. Cokół krzyża jest dość niski. W nim wnęka zwieńczona łukowo, dziś zamknięta przeszklonymi drzwiczkami. Prosty gzyms unosi krzyż, który jest raczej wtórny. Boże Męki tego okresu nie miały tak prostych krzyżów. Ciekawa jest historia powstania krzyża. Podobno jest on wyrazem dziękczynienia za zakończenie długoletniego sporu między fundatorami.

BM - cmentarz bonifratrów BM - cmentarz bonifrtatrów BM - cmentarz bonifratrów

Inną formę krzyża można spotkać na cmentarzu bonifratrów – bocznej części cmentarza w Bogucicach. Krzyże na cmentarzach zwykle nie mają figur, ani wnęk. Taka jest też forma opisywanej Bożej Męki. Jest to krzyż bonifratrów (o ich obecności w Katowicach jest mowa w opisie figur wolnostojących). Choć jest bardzo zniszczony, można zauważyć na nim resztki inskrypcji. To jedna z zaledwie dwóch inskrypcji na katowickich krzyżach zapisanych w języku niemieckim. Wskazuje ona, skąd przybyli do Bogucic zakonnicy. Wart uwagi jest też herb bonifratrów zachowany na froncie cokołu. Taki sam herb widnieje na kolumnie maryjnej przed szpitalem i tam też został opisany. Skromny gzyms cokołu nawiązuje do standardowych form katowickich krzyży tego okresu, natomiast ramiona krzyża są zakończone ostrosłupowo, co znamionuje już przejście do nowych form Bożej Męki.

BM - ul. Ordona BM - ul. Ordona BM - ul. Ordona

Surowy w formie krzyż znajdziemy w Bogucicach na ulicy Ordona, na tyłach przedszkola. Krzyż został tutaj przeniesiony, ale jego pierwotne położenie nie było odległe - stał po przeciwnej stronie drogi (była to droga z Bogucic do Katowic), nieco dalej w stronę Bogucic. Trójstopniowy postument jest zbudowany z czarnego marmuru i ma surowy wystrój. Krzyż jest niemal zupełnie prosty, figura Ukrzyżowanego została zniszczona. Krzyż sprawia wrażenie ewangelickiego, choć te były stawiane raczej na cmentarzach.

BM - Panewniki BM - Panewniki BM - Panewniki

Z omawianego okresu pochodzi najprawdopodobniej Boża Męka stojąca przy głównej ulicy w Panewnikach. Niestety z pierwotnego obiektu została już tylko podstawa i płyta łącząca ją z cokołem (z profilem w formie simy). Także płyta na podstawie z łacińską inskrypcją jest zapewne wtórna.

BM - cmentarz Bogucice BM - cmentarz Bogucice BM - cmentarz Bogucice BM - cmenatrz Bogucice

Na koniec przyjrzymy się dwóm Bożym Mękom, których formy zapowiadają nadejście nowego etapu budowy krzyży. Starsza z nich (z 1881 r.) znajduje się na cmentarzu w Bogucicach, na głównej alei cmentarnej. Krzyż usytuowano w najwyższym punkcie cmentarza, więc góruje nad otoczeniem. Krzyż ma formy neogotyckie. Pusta dziś wnęka zwieńczona jest ostrym łukiem, gzyms cokołu ma formę łamanego daszka. Na nim stopka krzyża w formie gotyckiej wieżyczki. Sam krzyż ma formy, które będą powszechne w kolejnych dziesięcioleciach – ze ściętymi krawędziami, ostrogami na belkach i ostrosłupowym zakończeniem ramion. Podstawa krzyża zawiera płyciny, w których pierwotnie zapewne umieszczono inskrypcje. Dziś inskrypcje pozostały na przedniej i tylnej ścianie cokołu. Ta pierwsza chyba dopisana po wojnie, na co wskazuje nieprofesjonalna forma. Krzyż był bowiem zbudowany przez profesjonalistę.

BM - Morawa BM - Morawa BM - Morawa BM - Morawa

Jedyna w swoim rodzaju jest Boża Męka w szopienickiej dzielnicy Morawa, przy szkole. Nazwa Morawa pochodzi od usytuowanego tu cmentarza morowego. Morowe powietrze panowało na Górnym Śląsku w latach 30. XIX w. Po sześćdziesięciu latach, na miejscu pochówku ofiar zarazy, kapłani z szopienickiej parafii (ich nazwiska znajdują się na tylnej ścianie podstawy) ufundowali (albo inspirowali fundację) Bożą Mękę o formach nie stosowanych w tych okolicach. Postument Bożej Męki składa się z trzech części: podstawy, cokołu i najwyższego elementu, w rodzaju nadbudówki cokołu albo dodatkowej podstawy krzyża. Każda z części jest zdobiona w odmienny sposób. Płycina z inskrypcją na podstawie obramowana jest ramką ozdobną liściastymi motywami. Wnęka w cokole ujęta jest w arkadę na kolumnach. Sama wnęka ma pięknie wyprofilowane, trójlistne, ostre zwieńczenie. Najwyższa część postumentu zdobiona jest Okiem Opatrzności. Ozdobny jest też mały postument krzyża, podparty kryształowymi przyporami i licznymi profilowaniami. Krzyż ma ścięte krawędzie, ostrogi, a jego ramiona zakończone są ostrosłupem, charakterystycznym dla krzyży z końca wieku. Metalowy kartusz na szczycie jest uformowany w proporczyk. Całe zdobnictwo Bożej Męki odzwierciedla tendencje dla panującego wówczas historyzmu a może też częściowo, secesji. Brak nawiązania do wzorów znanych z katowickich krzyży można wytłumaczyć pochodzeniem jego twórców – kamieniarzy z Raciborza.


Formy krzyży z Bogucic i Morawy można traktować jako przejście do nadchodzącego kolejnego okresu w historii Bożych Mąk w Katowicach.