home

Górnośląskie krzyże i kapliczki

Katowice - Boże Męki, część 3



Katowice

Boże Męki przełomu XIX i XX w. oraz z początku XX w. można podzielić na dwie grupy. Pierwsza grupa (głównie z przełomu wieków) ma tradycyjną budowę z dominującymi neogotyckim formami elementów. Druga grupa, to obiekty wykorzystujące formy secesyjne i innych nurtów sztuki początków wieku. Jeśli te pierwsze Boże Męki wyróżnia stosowanie pewnych stałych schematów form, te drugie (pochodzące z późniejszych lat) charakteryzują się znacznym zróżnicowaniem i dążeniem do oryginalności.

BM - ul. Le Ronda BM - ul. Le Ronda BM - ul. Le Ronda BM - ul. Le Ronda

Znakomitym przykładem pierwszej grupy Bożych Mąk jest krzyż w Dąbrówce Małej, na ulicy Le Ronda. Datowany jest na 1896 r. Postument krzyża ma trójelementową konstrukcję. Na podstawie ustawiony jest środkowy element, którego frontowa ściana tworzy kwadrat. Na nim umieszczona jest inskrypcja. Od cokołu (czyli górnego elementu postumentu), środkowa część oddzielona jest niewydatnym, daszkowym gzymsem. Postument zwieńczony jest gzymsem w formie łamanego daszka. W niewysokim cokole umieszczona jest wnęka na figurę. Wnęka ma zwieńczenie trójlistne, wpisane w ostry łuk. Krzyż stoi na stopce w formie odwróconego kowadełka. Krzyż, ze ściętymi krawędziami, ma belki zakończone strzałkowo. Metalowy, poziomy kartusz, jest falowany. Przedstawiony tu, dosyć szczegółowy opis krzyża z Dąbrówki pasuje też do innych krzyży tej grupy. Zwróćmy uwagę, że napis fundacyjny na podstawie jest w zasadzie polski, ale łącznik pomiędzy imionami fundatorów zapisany jest z niemiecka: u(nd) zamiast „i”.

BM - Szopienice BM - Szopienice BM - Szopienice

Rok później była wybudowana Boża Męka na wschodnim skraju Szopienic, tuż przy granicy z Mysłowicami. Krzyż stoi (jak dawniej) przy drodze do Mysłowic, poza ostatnimi domostwami tzw. Szopienic Miejskich, w sąsiedztwie kopalnianych nieużytków. W tym czasie stało tu samotne gospodarstwo. Tutejsza Boża Męka jest w zasadzie kopią opisanej wyżej. Niestety nie ostała się na niej inskrypcja. Przy okazji opisu tego krzyża zwróćmy uwagę na figurę Matki Bożej we wnęce. Maria stoi w lekkim kontrapoście, ze skręconą głową zwróconą w górę, w dal. Dłonie ma splecione na prawym boku. To identyczna postać, jak ta w Bożej Męce na Le Ronda i w wielu innych na Górnym Śląsku. Figura, jak też charakterystyczna forma całej Bożej Męki wskazują, że krzyż został wykonany w warsztacie Karla Pokornego. Pokorny był katowickim kamieniarzem, autorem wielu Bożych Mąk. Na niektórych z nich można jeszcze odczytać podpis K. Pokorny. Jego warsztat znajdował się na Dürerstraße (dziś ul. Wita Stwosza).

BM - ul. Burowiecka BM - ul. Burowiecka BM - ul. Burowiecka BM - ul. Burowiecka

Kolejną Bożą Męką z tej samej serii jest krzyż z 1904 r. stojący w mało uczęszczanym zakątku miasta, przy ulicy Burowieckiej. Dzisiejszy układ komunikacyjny skłania do przypisania tego miejsca do niedalekiego Burowca, ale historyczne mapy każą uznać, że był to kiedyś północno-wschodni kraniec Zawodzia. Był to wówczas teren wiejski, krzyż postawiono na granicy dwóch gospodarstw. Podczas przebudowy układu komunikacyjnego w latach 70. większość tutejszych gospodarstw została zlikwidowana, a do dziś nie istnieje już żadne z nich. Pozostał ich świadek – krzyż w cieniu dwóch kasztanowców. Tutejsza Boża Męka jest bardzo podobna do wcześniej opisanych. Jedynie gzyms cokołu ma nieco inny kształt, daszki nie są tak spadziste. Brak też ostrołukowego obrysu wnęki z Matką Bożą. Zachowała się tu rozbudowana inskrypcja na podstawie, a z tyłu nazwiska fundatorów

BM - Pniaki BM - Pniaki BM - Pniaki BM - Pniaki

W Dąbrówce Małej, a dokładnie w osiedlu Pniaki stoi Boża Męka z 1910 r. Postawiono ją przy lokalnej drodze wiodącej z Pniaków do Nowego Czekaja (dziś są to tereny przemysłowe). Krzyż ma konstrukcję taką samą jak pobliski krzyż na ulicy Le Ronda. Został jednak ustawiony na schodkowo ułożonych blokach. Z tego powodu jest znacznie wyższy od innych krzyży tego typu. Figura Matki Bożej jest podobna, ale inne ma ułożenie rąk (splecione na piersiach) i głowy (spuszczona). Krzyż został niedawno odremontowany.

BM - ul. Morawa BM - ul. Morawa BM - ul. Morawa BM - ul. Morawa

W tej samej konwencji, ale z nieco odmiennym zdobnictwem, zbudowano (w 1895 r.) drugą Bożą Mękę na ulicy Morawa w Szopienicach. Postument ma formy znane z wyżej opisanych krzyży. Dodatkowo motywem roślinnym ozdobiona jest frontowa ściana cokołu wokół wnęki. Boża Męka nie ma oryginalnego krzyża, który wyglądał zapewne podobnie jak inne tego rodzaju. Obecny, prosty krzyż musiał być ustawiony w późniejszym okresie, podobnie jak balkoniki na kwiaty i świeczki, które nie dodają uroku Bożej Męce. Tutejsza Boża Męka jest do dziś chroniona przez dwa stare kasztanowce.

BM - Ochojec BM - Ochojec BM - Ochojec

Wszystkie opisane tu dotychczas Boże Męki stoją w północno-wschodnich dzielnicach Katowic. Do tej samej grupy krzyży można zaliczyć ponadto dwa krzyże z południowej części miasta. W Bożej Męce z Ochojca nie zachował się pierwotny krzyż, ale jej postument pozostał bez zmian. Można w niej podziwiać kolejną wersję wizerunku Matki Bożej. Na podstawie znajduje się polska inskrypcja zawierająca fragment Lamentacji – jeden z tekstów najczęściej umieszczanych na Bożych Mękach.

BM - Piotrowice BM - Piotrowice BM - Piotrowice

Boża Męka w Ochojcu ustawiona została przy głównym skrzyżowaniu wsi. Podobnie usytuowana została Boża Męka w sąsiednich Piotrowicach (1909 r.). Stylem nawiązuje ona do wyżej opisanych krzyży, ale zawiera kilka odmiennie skonstruowanych elementów. Na pierwszy rzut oka widoczna jest inna wnęka. Brak tu trójlistnego zwieńczenia. Zamiast niego, wnęka posiada zwieńczenie ostrołukowe. Jest też zamknięta szklanymi drzwiczkami. Również figura Matki Bożej ma zupełnie inną formę. Zamiast Matki Bożej Bolesnej, stoi tu Matka Boża Niepokalanego Poczęcia (nie wiem jednak, czy tak było od początku). Również gzyms piotrowickiej Bożej Męki jest innych niż w pozostałych krzyżach – ma formę dwuspadowego daszka. Wreszcie podstawa jest tu dwupiętrowa. Standardowa podstawa z tablicą inskrypcyjną została ustawiona na niższej części zdobionej płyciną. Być może te wszystkie nietypowe cechy piotrowickiej Bożej Męki wynikają z chęci odróżnienia się od pozostałych krzyży. Asumptem do takiej postawy mogła być niemiecka proweniencja krzyża. To jedyna Boża Męka, poza krzyżem cmentarnym bonifratrów, która ma niemiecką tablicę fundacyjną (pomijając fakt, że fundator miał na nazwisko Gwóźdź).

BM - Tysiąclecie BM - Tysiąclecie BM - Tysiąclecie BM - Tysiąclecie

Przenieśmy się jeszcze na zachodnie krańce miasta. Tu, przy kościele pw. Matki Bożej Piekarskiej na Górnym Osiedlu Tysiąclecia , stoi schowana w zieleni jeszcze jedna Boża Męka sygnowana przez Karla Pokornego. Postawiona została w 1893 r., ale nie w tym miejscu, lecz w nieodległym Bederowcu. Była to naówczas wieś należąca do parafii chorzowskiej z ledwie 250 mieszkańcami. Wieś dziś nie istnieje, a w jej miejscu znajduje się zachodnia część Parku Śląskiego oraz część Dolnego Osiedla Tysiąclecia. Zmiany urbanistyczne w okresie powojennym (lata 60. i 70.) spowodowały, że krzyż ten powędrował wpierw do Dębu, a później na obecne miejsce. Na pierwszy rzut oka krzyż jest dość typowy dla tego okresu. Łamany daszek gzymsu, liściasto zwieńczona wnęka, inskrypcja ujęta w ozdobną ramę płyciny, to standardy obiektów Pokornego. Spójrzmy jednak na postać Matki Bożej. Standardowa figura Matki Bożej Bolesnej została tu zastąpiona figurą Matki Bożej Siewnej. Wianek z liści na skroni i płachta na ziarno do siewu wskazują, że jest to zupełnie niespotykana na tych terenach forma Matki Bożej. Jednocześnie oznacza to, że głównym źródłem utrzymania mieszkańców ówczesnego Bederowca było rolnictwo, a nie przemysł, który dotarł tu dopiero w następnych dziesięcioleciach. Boża Męka pozbawiona jest oryginalnego krzyża, ale mimo to należy do wyjątkowych obiektów w skali całego Górnego Śląska.


Opisana grupa Bożych Mąk była stawiana w granicach współczesnych Katowic w okresie dwóch dekad na przełomie wieków. Ostatnia datowana Boża Męka tego typu, to obiekt w Piotrowicach. Prawdopodobnie w tym czasie były też fundowane dwie Boże Męki odbiegające formą od opisanego standardu.

BM - Zawodzie BM - Zawodzie BM - Zawodzie

Krzyż, a w zasadzie pozostałości krzyża, sprzed kościoła Opatrzności Bożej w Zawodziu stał pierwotnie na ulicy Racławickiej. W obecne miejsce został przeniesiony w maju 1970 r. (co zostało wymuszone przez ówczesne władze). Krzyż jest ogołocony z wszelkich figur i elementów zdobniczych. Trójlistna wnęka, skromny gzyms cokołu i stopka krzyża z diamentowymi przyporami wskazują, że mógł być postawiony w końcu XIX w.

BM - Podlesie BM - Podlesie BM - Podlesie BM - Podlesie

Boża Męka (z 1893 r.) w oddalonym od Katowic Podlesiu ma formę niespotykaną na tym terenie. Modląca się Matka Boża ustawiona jest w płytkiej wnęce, ale wysunięte elementy krawędzi cokołu po obu stronach wnęki, stwarzają wrażenie, że Maria stoi w bramie. Gzyms cokołu jest niemal płaski, ale nad nim ustawiono rozbudowany postument krzyża w formie nadbudówki z maswerkami zwieńczonymi trójliściem, nakrytej łamanym daszkiem. Cały ten wystrój krzyża nawiązuje do gotyckich form. Ostrosłupowe zakończenia belek krzyża wskazują, że postał on w końcu XIX wieku. Na podstawie umieszczono rozbudowane inskrypcje, ale tylko na froncie można odczytać ich polski tekst.

BM - cmentarz ul. Francuska BM - cmentarz ul. Francuska BM - cmentarz ul. Francuska BM - cmentarz ul. Francuska

Piękna Boża Męka ustawiona została w 1899 r. na cmentarzu przy ulicy Francuskiej (przy wejściu od ulicy Damrota). Na pierwszy rzut oka w niczym nie przypomina wcześniejszych krzyży, tym bardziej, że została połączona z ujęciem wody i jej elementem jest mały zbiornik wodny (dziś nieczynny). Ale gdy przyjrzymy się wnęce z postacią Matki Bożej, od razu poznamy dzieło Karla Pokornego. To jednak jedyny element łączący tę Bożą Mękę z innymi krzyżami Pokornego. Wystrój krzyża jest niepowtarzalny. Kwiatowe zdobienia cokołu, głowa lwa na podstawie, żebrowana ścianka za krzyżem to wystrój stosowany w secesji, niezwykle rzadko mający odzwierciedlenie w zdobieniu Bożych Mąk. Warto zwrócić uwagę na detale wykonania krzyża z postacią Ukrzyżowanego.


Boże Męki powstałe po 1910 r. mają tylko jedną cechę wspólną: niemal brak wspólnych cech. Niemal, bo drobne elementy konstrukcyjne lub zdobnicze mogą się powtarzać. Istotne jest, że z czasem zanikała podstawowa forma konstrukcyjna Bożych Mąk i niekiedy trudno jest nazwać ich poszczególne elementy.

BM - Nikiszowiec BM - Nikiszowiec BM - Nikiszowiec

Skromny krzyż stojący na skraju Nikiszowca nie jest datowany. Przypuszczalnie powstał po zbudowaniu osiedla robotniczego koncernu Georg von Gisches Erben, być może jeszcze przed I wojną światową. Mieszkańcy osiedla nie należeli do najbogatszych, więc tutejsza Boża Męka jest bardzo prosta. Jej układ nawiązuje do tradycyjnych krzyży tego okresu (podstawa, dwustopniowy cokół z wnęką) ale pozbawiona jest wszelkich ozdób. Na podstawie prawdopodobnie znajdowała się tablica inskrypcyjna, po której pozostała prostokątna płycina. Gzymsy przybrały formę parapetu, a w małej wnęce znajdowała się zapewne porcelanowa figurka (przywieziona z sanktuarium, a może kupiona w sklepie z dewocjonaliami). Całość zwieńczona drewnianym krzyżem z Ukrzyżowanym.

BM - ul. Załęska BM - ul. Załęska BM - ul. Załęska

Okres Wielkiej Wojny jest czasem, w którym niemal nie budowano krzyży. Tak jest i na terenie Katowic. Nowe Boże Męki pojawiły się dopiero po wojnie. Być może pierwszą powojenną Bożą Męką była ta stojąca na granicy Brynowa i Ligoty, przy ulicy Załęskiej. Data wyryta na podstawie jest niemal nieczytelna. Możliwe, że jest to 1919 r. Dziś stoją tu osiedla bloków zaliczane chyba do Brynowa, ale pierwotnie krzyż stał na skraju Starej Ligoty. Tradycyjne formy Bożych Mąk zostały tutaj wystylizowane. Cokół stanowi w zasadzie całość z podstawą. Trójlistny łuk wnęki jest ostry, ale jego boczne łuki zostały pomniejszone. Charakterystyczna jest pojawiająca się owym okresie rozbudowa krzyża o boczne elementy powodujące, że rzut krzyża ma kształt litery T. Pole pod wnęką ozdobiono wyrytym symbolem wiary, nadziei i miłości. Nie zachowała się oryginalna figura Matki Bożej, natomiast figura Chrystusa jest metalowa, co znacznie ograniczało koszty krzyża.

BM - Józefowiec BM - Józefowiec BM - Józefowiec

Podobne rozwiązanie poszerzające cokół zastosowano w Bożej Męce w Józefowcu (1935 r.). Do cokołu dostawiono po bokach rodzaj przypór, które smukły zazwyczaj krzyż zamienia w rozłożystą konstrukcję. W luźny sposób nawiązano do tradycyjnych Bożych Mąk z przełomu wieków. Stylizowane, trójlistne zwieńczenie wnęki i daszkowy gzyms cokołu, przypominają rozwiązania znane z tych wcześniejszych krzyży. Dostosowany do tej konstrukcji jest masywny krzyż z belkami zakończonymi ostrosłupowo. Figura Chrystusa i kartusz nad jego głową są betonowe. W rezultacie Boża Męka sprawia wrażenie ciężkiej. Wrażenie to pogłębia ogrodzenie z grubego łańcucha na betonowych słupkach.

BM - ul. Krzyżowa BM - ul. Krzyżowa BM - ul. Krzyżowa

Formy modernistyczne cechują wcześniejszą (z 1922 r.) Bożą Mękę z Dębu. Stoi ona na ulicy Krzyżowej, której nazwa wywodzi się oczywiście od stojącego tu krzyża. Krzyż nie jest wysoki, za to dość przysadzisty. Cokół jest szerokością niemal równy podstawie. W zamkniętej wnęce ustawiono figurę Matki Bożej Różańcowej. Na krzyżu, zamiast postaci Ukrzyżowanego, umieszczono jedynie medalion z głową Chrystusa. Stylistycznie dopasowano doń maleńki, kwadratowy kartusz.

BM - Kostuchna BM - Kostuchna BM - Kostuchna

Na okres międzywojenny przypada rozkwit lastrika, materiału wymyślonego znacznie wcześniej, ale który szerokie zastosowanie znalazł wraz z powszechnym wykorzystaniem maszyn elektrycznych (do jego szlifowania). Moda na lastriko znalazła swoje odzwierciedlenie również w katowickich Bożych Mękach. A w zasadzie w jednej z nich, stojącej na prywatnej posesji w Kostuchnie. Krzyż ufundowano w 1932 r. dla upamiętnienia ofiar I wojny światowej oraz powstań śląskich. Poza oryginalną fakturą, lastriko nie pozwalało chyba jednak na uzyskanie szczególnie efektownych form architektonicznych. Krzyż nawiązuje kształtem do tradycyjnych Bożych Mąk, ale jest niewielki i prosty. Podstawa oddzielona jest wcięciem od niewiele węższego cokołu. Przeszklona wnęka mieści figurkę Matki Bożej Niepokalanego Poczęcia. Łamany daszek gzymsu jest płytki. Na krzyżu niewielka, metalowa figura Ukrzyżowanego.

BM - Stare Panewniki BM - Stare Panewniki BM - Stare Panewniki

W mało uczęszczanym zakątku Starych Panewnik, w 1936 roku ustawiono Bożą Mękę poświęconą zmarłemu synowi fundatorów. Jest to raczej krzyż z rozbudowaną, schodkową podstawą, niż typowa Boża Męka. Podstawa jest obłożona białymi płytkami, a krzyż malowany na biało. Figurkę Matki Bożej Różańcowej umieszczono w przeźroczystym pudełku. Z góry spogląda na nią Ukrzyżowany. Warto zaznaczyć, że już na początku XX w. w tym miejscu stał już krzyż (widoczny na mapach), zapewne drewniany.

BM - Załęże BM - Załęże

Należy jeszcze wspomnieć o Bożej Męce w Załężu. Postawiono ją na zachodnim krańcu osiedla, przy skrzyżowaniu z ulicą prowadzącą do kopalni Kleofas. Trudno o niej coś powiedzieć. Nie jest datowana, a brak jakichkolwiek cech stylowych uniemożliwia określenie czasu jej powstania. Być może postawiono ją pod koniec XIX w, podobnie jak krzyż na wschodnim końcu osiedla. Do czasu przebudowy ulicy Gliwickiej, krzyż stał po przeciwnej stronie ulicy.