home

Górnośląskie krzyże i kapliczki

Katowice - Grupy Ukrzyżowania



Katowice

Na przełomie XIX i XX w. osiedla przemysłowe, stanowiące dziś dzielnice Katowic, tworzyły duże parafie, które w tym okresie dorobiły się obszernych świątyń. Nowe kościoły były w wielu przypadkach budowane w miejscu poprzednich, drewnianych, albo po prostu mniejszych kościołów. Ostatnim elementem pracy przy budowie nowego kościoła było zagospodarowanie jego otoczenia. Tu powstawały Ogrójce, kaplice, krzyże, figury świętych itp. W kilku przypadkach wybudowano przy kościołach tzw. Grupy Ukrzyżowania obejmujące krzyż z Ukrzyżowanym i biblijne postacie towarzyszące Jezusowi w ostatnich chwilach ziemskiego życia. W Katowicach można zobaczyć cztery takie obiekty, zlokalizowane w trzech dzielnicach.

BM - kościół św. Jadwigi BM - kościół św. Jadwigi BM - kościół św. Jadwigi BM - kościół św. Jadwigi

Najstarsza katowicka Grupa Ukrzyżowania znajduje się przy kościele pw. św. Jadwigi Śląskiej w Szopienicach. Powstała w 1899 r. jako jeden z ostatnich elementów otoczenia szopienickiej świątyni. Na szerokim postumencie stoi krzyż z ukrzyżowanym Jezusem. Po bokach krzyża stoją Maria i Jan Ewangelista. Na postumencie znajdują się trzy tablice z łacińskimi i polskimi inskrypcjami. Środkowa tablica jest zwieńczona trójlistnym ostrym łukiem. Jest to jedyny akcent nawiązujący do stylu neogotyckiego, w którym zbudowano kościół. Krzyż, jako najważniejszy element Grupy, jest podwyższony przez umieszczenie go na schodku podstawy. Figury Marii i Jana, profesjonalnie wyrzeźbione, są naturalnej wielkości. Maria ma spuszczoną głowę, a Jan spogląda w górę na Jezusa. Interesujące, że w szopienickiej Grupie Ukrzyżowania Jezus ma ręce rozłożone poziomo wzdłuż poprzecznej belki krzyża. Tak właśnie rzeźbiono Chrystusa w dawnych Bożych Mękach, kiedy postać wraz z krzyżem stanowiła jeden kamienny element.

BM - kościół św. Jana i Pawła BM - kościół św. Jana i Pawła BM - kościół św. Jana i Pawła BM - kościół św. Jana i Pawła

W najlepszym stanie znajduje się Grupa Ukrzyżowania przy kościele pw. św. św. Jana i Pawła w Dębie. Obecny kościół w Dębie wybudowano w 1902 r. Stojąca przed nim piękna Grupa Ukrzyżowania była ustawiona zapewne niedługo później. Tutejsza Grupa Ukrzyżowania jest wzorowana na opisanym wyżej obiekcie w Szopienicach. Grupa w Dębie jest wzbogacona o jedną figurę i różni się od szopienickiej formą elementów. Postument obu obiektów różni się detalami, zwieńczenie środkowej tablicy jest również trójlistnym łukiem, ale nie jest to łuk ostry. Inskrypcja na tablicach jest w trzech językach używanych w parafii (można sądzić, że w Szopienicach pierwotnie było podobnie). Pod krzyżem klęczy w dramatycznej pozie Maria Magdalena. Zwróćmy uwagę, że Magdalena opiera rękę na kielichu, który jest symbolem przelanej krwi Chrystusa. Konstrukcja figur Marii i Jana jest niemal identyczna, jak w szopienickim obiekcie, porównajmy np. układ rąk postaci. Chrystus przybity jest do protego krzyża z kartuszem niemal identycznym, jak w Szopienicach. Ale postać Chrystusa jest inna, jego ciało opadło, ręce są uniesione w górę. Taki układ figury nie był stosowany, kiedy wykonywano ją z kamienia. Odlewy z betonu umożliwiły tworzenie figur o bogatych formach.

BM - kościół św. Józefa BM - kościół św. Józefa BM - kościół św. Józefa BM - kościół św. Józefa

Dwie pozostałe katowickie Grupy Ukrzyżowania można zobaczyć w Załężu, przy kościele pw. św. Józefa Robotnika. Budowę kościoła zakończono w 1900 r. Grupa Ukrzyżowania stojąca na kościelnym placu pochodzi więc mniej więcej z tego samego okresu, co obiekt z Dębu. Niestety, tutejsza Grupa jest w fatalnym stanie. Można mieć jedynie nadzieję, że po zakończeniu trwającego remontu kościoła, znajdą się jeszcze fundusze na odnowienie figur przy kościele. Postument w formie pagórka jest obłożony kamieniem. W najlepszym stanie jest sam krzyż z postacią Ukrzyżowanego, w zasadzie identyczny jak w Dębie. Układ dłoni Jezusa nawiązuje do postaci z dawnych Bożych Mąk, z dwoma wyprostowanymi palcami. Pod krzyżem są aż cztery postacie, wszystkie z kanonu stosowanego w takich obiektach. Po prawej stronie krzyża Maria i Jan Ewangelista, po lewej setnik z mieczem i klęcząca Maria Magdalena. Wszystkie figury są w stanie krytycznym. Pod krzyżem znajduje się bezkształtny obecnie obiekt. To dzban z octem i płaszcz Chrystusa. I jeszcze informacja dla zainteresowanych: jeśli ktoś chciałby zobaczyć, jak tutejsza Grupa Ukrzyżowania wyglądała na początku XX w. może się udać do Strzelec Opolskich. Tam, przed kościołem pw. św. Wawrzyńca stoi Grupa Ukrzyżowania identyczna (za wyjątkiem postumentu) z tą w Załężu.

BM - kościół św. Józefa BM - kościół św. Józefa BM - kościół św. Józefa BM - kościół św. Józefa

W rejonie kościoła w Załężu znajduje się jeszcze jedna Grupa Ukrzyżowania. Żeby ją zobaczyć, trzeba udać się na cmentarz za kościołem i pójść główną aleją aż do muru okalającego cmentarz. Tu, schowany w cieniu drzew znajduje się bardzo ciekawy, nietypowy obiekt. To stosunkowo mała Grupa Ukrzyżowania, z dwiema postaciami, Marią i Janem Ewangelistą. Postacie usytuowane są na kamiennym postumencie, na którym pierwotnie znajdowały się inskrypcje, dziś zupełnie zniszczone. Układ postaci jest dynamiczny. Jan zdaje się coś mówić do Marii. Krzyż jest masywny, ale tak niski, że Chrystus opiera się nogami na postumencie. Charakterystyczny jest też, częściowo zniszczony, skrót INRI na górnej belce krzyża. Napis nie znajduje się na kartuszu, ale jest wykuty w krzyżu. Jak widać, obiekt odbiega formą od innych Grup Ukrzyżowania. Nie znam czasu jego powstania, ale przypuszczam, że pochodzi z nieco późniejszego okresu, niż pozostałe tu opisane obiekty.