home

Górnośląskie krzyże i kapliczki

Tychy - Boże Męki cz. 1



Tychy

Poza kapliczkami, w Tychach zachowała się spora ilość kamiennych krzyży z ukrzyżowanym Chrystusem. Ta postać krzyża, bardzo popularna na całym Śląsku, nazywana jest tu „Bożą Męką”. U stóp krzyża umieszczone są płaczące postacie, przy czym na froncie niemal zawsze Matka Boża (w formie zwanej Matką Boską Bolesną). W bogatszych formach krzyża, żałobników bywa troje, niekiedy nawet czworo - umieszczani są bo bokach cokołu lub pod krzyżem. W uboższych wersjach Bożej Męki jest tylko figura NMP. Układ postaci bywa różny, co przedstawione zostanie na przykładach kolejnych krzyży.
Tyskie krzyże można pogrupować chronologicznie w trzy grupy – (1) powstałe na początku XIX w. (i wcześniejsze), (2) z około połowy XIX wieku i (3) z końca XIX w i początku XX w. Powstanie krzyży wiąże się często z burzami dziejowymi, których historia nie szczędziła mieszkańcom tych okolic. W niniejszej części omówiona zostanie grupa najstarszych krzyży.

Boża Męka - cmentarz Boża Męka - cmentarz Boża Męka - cmentarz

Jedną z zagadek jest wskazanie najstarszego tyskiego krzyża. Można przyjąć, że najstarszym jest krzyż postawiony przy kościele pw. Marii Magdaleny. Chociaż data wyryta na cokole wskazuje na rok powstania 1822 (co powodowałoby, że byłby to najmłodszy z grupy starych krzyży tyskich), jego archaiczny kształt wskazuje na wcześniejsze powstanie. Ponadto, podobnie jak najstarszy tyski Nepomucen, można przyjąć, że i pierwszy kamienny krzyż stanął przy jedynym wówczas tyskim kościele. Wyryta data jest więc albo błędnie odtworzona, albo wyryta w okresie późniejszym zgodnie z wiedzą współczesnych, albo też jest datą jakichś zmian dokonanych w architekturze krzyża. Oczywiście pozostaje też (moim zdaniem mało prawdopodobna) opcja, że data jest prawdziwa, a nietypowa forma krzyża nie oznacza jego wcześniejszego powstania.

Krzyż stał pierwotnie na starym cmentarzu przy kościele. Obecnie stoi w nowej części cmentarza (po przeciwnej strony ulicy Nowokościelnej), na samym końcu głównej alejki cmentarnej, przy ogrodzeniu. Unikatowa jest podstawa krzyża, gdzie indziej nie spotykana. Ma kształt bulwiastej, profilowanej nogi. Może ta podstawa z wyrytą datą pochodzi z innego obiektu? Tym bardziej, że postawione na niej kamienne bloki, stanowiące cokół krzyża, nie całkiem pasują do tej podstawy. Oba bloki cokołu też nie do końca do siebie pasują. Wzór wyryty na bocznej ścianie górnego bloku jest niezakończony. Cała dolna część krzyża jest jakąś składanką, co być może jest źródłem tej nie przystającej do krzyża daty.

Cokół zwieńczony jest również nietypową trapezową, profilowaną głowicą z trzema żłobieniami. Krzyż nie posiada żadnych dodatkowych figur poza ukrzyżowanym Chrystusem. Jest masywny, z postacią Chrystusa niemal wielkości krzyża. Napis INRI na szczycie wyryty bezpośrednio na krzyżu. Jak przekonamy się omawiając kolejne krzyże, niemal nic w tym krzyżu nie jest typowe dla tego rodzaju obiektów pochodzących z początku XIX wieku.

Poza opisanym wyżej, krzyże omawianej grupy powstały w latach 1807-1819. Ta spora grupa obiektów powstała w okresie wielkiej burzy dziejowej, jaką były wojny napoleońskie. Od końca 1806 r. do 1814 r. przez Śląsk przechodziły wojska obu stron konfliktu. W wojnach uczestniczyli też powoływani do armii (pruskiej) mieszkańcy tych ziem. Należy zaznaczyć, że ludność tutejsza była w dużej części polska i niezbyt chętnie wyruszała na wojnę po stronie Prus. Początkowa klęska Prus w wojnie z Napoleonem spowodowała z jednej strony problemy gospodarcze, z drugiej wprowadziła rewolucyjne nastroje wzmagające rozmaite społeczne ruchy. Był to w rezultacie niespokojny czas, co sprzyjało powstawaniu wotywnych krzyży, które miały chronić przed kolejnymi klęskami, albo miały charakter dziękczynny za doznane łaski. W tym gorącym okresie i krótko po nim powstało w obecnych granicach miasta co najmniej osiem Bożych Mąk, które dotrwały do dzisiaj.

Boża Męka - ul. Urbanowicka Boża Męka - ul. Urbanowicka Boża Męka - ul. Urbanowicka

Krzyże z początku XIX w są niewątpliwie najbogatsze w formie. Choć okres baroku w sztuce minął już dość dawno, twórcy Bożych Mąk chętnie do barokowych form się odnosili. Typowym obiektem tego rodzaju jest krzyż w Urbanowicach z 1807 r. Krzyż, ostatnio częściowo zrekonstruowany i przestawiony (z przeciwnej strony skrzyżowania), stoi obecnie na skrzyżowaniu ulic Urbanowickiej i Serdecznej. Jest dość przysadzisty, ale o proporcjonalnej budowie. Na sześciennej podstawie tablica inskrypcyjna ze zniszczonym nazwiskiem fundatorów. Na cokole trzy wyraziste płaskorzeźby: Matki Bożej na przodzie, św. Jana Ewangelisty na lewym boku i setnika (na prawym boku) wskazującego w górę na Chrystusa. Cokół zwieńczony pokaźnym gzymsem o głębokich łukowych wygięciach obejmujących bogatą rozetę. Podobną rozetę umieszczono na podstawie krzyża. Współcześnie odtworzony krzyż jest przysadzisty, z figurą o dosyć niespotykanych kształtach. Ramiona krzyża zakończone koniczynkowato. Na szczycie kartusz w formie rozwiniętego zwoju ze skrótem INRI (Iesus Nazarenus Rex Iudaeorum - Jezus z Nazaretu Król Żydowski). Krzyż otoczony metalowym płotkiem.

Warto zwrócić uwagę na trzy cechy krzyża, które powtarzają się w większości obiektów tego okresu. Po pierwsze krzyż, z racji umieszczonych na cokole figur ma kształt raczej przysadzisty, ale bardzo proporcjonalny. Po drugie Ukrzyżowany Chrystus ma charakterystycznie ułożone dłonie – zaciśnięte są tylko dwa palce – serdeczny i mały. Po trzecie Matka Boża ma ręce złożone na podołku.

Boża Męka - ul. Mysłowicka Boża Męka - ul. Mysłowicka Boża Męka - ul. Mysłowicka Boża Męka - ul. Mysłowicka

Tylko rok młodszy od poprzedniego jest krzyż w Jaroszowicach (ul. Mysłowicka, w pobliżu skrzyżowania z ul. Jaroszowicką). To bodajże najpiękniejszy tyski krzyż. Na podstawie umieszczono tablicę z nazwiskiem fundatora Simona Loski z Wygorzela (Simon Loska aus Wygorzelle) i data 28 maj 1808. Na cokole trzy płaskorzeźby wsparte na małych stopniach. Z przodu Matka Boża, z prawej Jan Ewangelista, z lewej spoglądający w górę na krzyż setnik. Cokół zwieńczony wydatnym, wysokim gzymsem z bogato profilowanymi krawędziami, z głębokimi wygięciami. W polach tworzonych przez wygięcia gzymsu umieszczono rozetki. U stóp krzyża Maria Magdalena w dramatycznej pozie obejmująca krzyż rękoma. Postać Marii Magdaleny u stóp krzyża spotkać można tylko w kilku tyskich Bożych Mękach. Niezwykłym elementem jest (jedyne w Tychach) zachowane oryginalne kamienne ogrodzenie wokół krzyża, profilowane, zdobione kolistymi ornamentami i rozetkami. Krzyż stał pierwotnie w pobliżu nieodległego rozwidlenia drogi do Wygorzela.

Boża Męka - ul. Oświęcimska Boża Męka - ul. Oświęcimska Boża Męka - ul. Oświęcimska Boża Męka - ul. Oświęcimska

Kolejny piękny krzyż stoi w administracyjnych granicach miasta, ale by go zobaczyć, trzeba udać się do sąsiedniego Bierunia. Krzyż znajduje się przy ul. Oświęcimskiej na granicy z Bieruniem, czyli na obszarze, o który oba miasta toczą terytorialny spór. Pozostawmy jednak spory samorządowcom i przyjrzyjmy się krzyżowi. W odróżnieniu od poprzedniego, nie posiada figury Marii Magdaleny. Na podstawie umieszczono tablicę z polskim napisem wskazującym fundatorów (Jan i Marianna Byok) i rok fundacji (1810). Krzyż wyróżnia się wśród tyskich obiektów płaskorzeźbami, które pokrywają cały cokół. Efekt ten uzyskano przez obniżenie cokołu i powiększenie znajdujących się nań figur. Postać Marii jest już zatarta. Charakteryzuje ją układ rąk, niespotykany w innych krzyżach, gdzie Maria ma zawsze ręce splecione lub złożone do modlitwy. Dużo lepiej utrzymane są pozostałe postacie (na zdjęciach) – świętych Wojciecha i Jana Ewangelisty. Profilowany gzyms jest niemal identyczny z tym z krzyża w Jaroszowicach. Inaczej zakończone są natomiast ramiona krzyża – stosowana w poprzednich przypadkach „koniczynka” jest od środka ścięta – taki kształt będzie już stosowany w niemal wszystkich obiektach. Kartusz ze skrótem INRI jest umieszczony skośnie – jest to jedyny taki przypadek w tyskich krzyżach. Krzyż dziś stoi bokiem do drogi, ale to położenie nie jest naturalne. Krzyż stał wcześniej nieco dalej w stronę Tych, przy skrzyżowaniu z nieistniejącą obecnie polną drogą wiodącą do Jaroszowic.

Boża Męka - ul. Jedności Boża Męka - ul. Jedności Boża Męka - ul. Jedności

Odmienną formę zastosował twórca krzyża z 1815 r. w Cielmicach przy ulicy Jedności. Zamiast płaskorzeźb umieszczonych na cokole, umieścił on trzy pełne postacie u stóp krzyża, na gzymsie cokołu. W tym celu gzyms został odpowiednio rozbudowany. Jednocześnie zrezygnowano z dodatkowych ozdób (np. w postaci rozetek). Wszystkie postacie (Marii, Jana Ewangelisty i Marii Magdaleny) ze złożonymi w rozpaczy rękami, z mocno zadartymi głowami spoglądają na Ukrzyżowanego. Na podstawie postumentu tablica z inskrypcją Módl się i pracuj, czyli dewizą benedyktynów Ora et labora.

Boża Męka - ul. Bieruńska Boża Męka - ul. Bieruńska Boża Męka - ul. Bieruńska

W bliskim sąsiedztwie poprzedniego, rok później (w 1816 r.) postawiono drugi krzyż w Cielmicach, przy ulicy Bieruńskiej (u wylotu drogi ze wsi). Krzyż ustawiony został na małym kopczyku. Wyraźnie odróżnia się od pozostałych krzyży stawianych w tym okresie. Jest znacznie skromniejszy (ozdobiony jedynie figurą Matki Boskiej Bolesnej) i smuklejszy. Postać Chrystusa jest nieproporcjonalnie mała w stosunku do krzyża o krótkich ramionach. Na cokole Matka Boska o zatartych już rysach, spoglądająca w górę na krzyż. Cokół zwieńczony prostą płytką, choć krzyż i postument, na którym stoi Maria, są ozdobione rozetką. Pierwotna inskrypcja na cokole zakryta lastrykową płytą z niemieckim napisem Im Kreuz ist Heil (W krzyżu zbawienie). Jak wyjaśnia przywoływana już M. Lipok-Bierwiaczonek, lastrykowe płyty pojawiły się na krzyżach w czasie niemieckiej okupacji. Wówczas nakazano likwidację polskich napisów na krzyżach, co realizowano najczęściej poprzez montaż lastrykowej płyty z napisem niemieckim.

Boża Męka - ul. Mysłowicka Boża Męka - ul. Mysłowicka Boża Męka - ul. Mysłowicka Boża Męka - ul. Mysłowicka

Do bogatych w figury należy drugi z krzyży w Jaroszowicach, stojący również na ulicy Mysłowickiej, ale bliżej Urbanowic (przy posesji nr 22). Choć jest podobny do tego pierwszego, jego poziom artystyczny nie jest jednak tak wysoki. Na podstawie cokołu lastrykowa tablica z nazwiskiem fundatorów (Johann i Anna Noras) oraz datą 1816. Trzy płaskorzeźby na cokole są wyciosane dosyć niesprawnie, podobnie jak postać Chrystusa i Marii Magdaleny u podstawy krzyża. Ta ostatnia spogląda w górę na krzyż stojąc do niego tyłem. Gzyms wieńczący cokół jest bardzo wydatny – w dużych zakolach pomieściły się ozdoby – rozetki, a od frontu rodzaj putta.

Boża Męka - ul. Beskidzka Boża Męka - ul. Beskidzka Boża Męka - ul. Beskidzka Boża Męka - ul. Beskidzka

Ostatni z grupy najstarszych tyskich krzyży powstał w 1819 r. na skraju Cielmic w pobliżu obecnej szosy Beskidzkiej (przy wiadukcie nad ulicą Paprocańską). Krzyż cechują ładne proporcje, choć jest smuklejszy od poprzednich. Na cokole znajduje się tylko płaskorzeźba Matki Bożej, za to na gzymsie pod krzyżem klęczy Maria Magdalena. Obie kobiety patrzą w górę na krzyż. O ile Maria ma ręce tradycyjnie splecione na podołku, o tyle Chrystus ma dłonie zaciśnięte. To pierwszy krzyż, w którym odstąpiono od specyficznego ułożenia dłoni. Począwszy od tego krzyża, dawny układ dłoni już niemal nie pojawia się w tyskich obiektach. Na lastrykowej tablicy umieszczonej na podstawie krzyża umieszczono niemiecki napis Herr erbarme Dich unser(Panie zlituj się nad nami).

Ostatnia aktualizacja: 17.01.2015