home

Górnośląskie krzyże i kapliczki

Tychy - Boże Męki cz. 2



Tychy

Przez następne dziesięciolecia XIX w. nie pojawiły się w Tychach nowe Boże Męki. Musiały dopiero nadejść kolejne burzliwe czasy i zagrożenia, by mieszkańcy ponownie odczuli potrzebę stawiania krzyży.

Połowa XIX w. kojarzona jest przede wszystkim z Wiosną Ludów. Na Górnym Śląsku ruchy narodowe i społeczne związane z Wiosną Ludów nie miały jednak dużego znaczenia. Zakres wystąpień – głównie chłopów domagających się zniesienia obciążeń pańszczyźnianych - był stosunkowo ograniczony. Dla mieszkańców powiatu pszczyńskiego, do którego należały Tychy i okoliczne wsie, dużo ważniejsze były bowiem klęski naturalne. W lipcu 1847 r. wybuchła na Górnym Śląsku zaraza tyfusu plamistego. Kilka lat wcześniej wskutek niesprzyjającej pogody znacznie spadły plony rolników. Najgorsze skutki przyniosła zaraza ziemniaczana, która dotknęła przede wszystkim wschodnie tereny Górnego Śląska. Głód, bezrobocie, zaraza – to wystarczające przyczyny stawiania wotywnych krzyży – tych chroniących i tych dziękczynnych za ocalenie.
Kolejne dziesięciolecia również dawały wiele powodów do ucieczki pod opiekę niebios. Znane wszystkim powstania w Polsce nie miały zapewne dużego znaczenia dla mieszkańców ziemi pszczyńskiej (choć żyjący tu Polacy sympatyzowali i wspomagali walczących powstańców). Ważniejsza była prowadzona przez Prusaków polityka germanizacyjna i brak pracy, co powodowało, że z Górnego Śląska wyjeżdżały w poszukiwaniu lepszego życia setki tysięcy osób. Ponadto Ślązacy walczyli w wojnach prowadzonych przez Prusy – z Austrią w 1866 r. i z Francją w 1870 r.


Z omawianego okresu pochodzi kilka tyskich krzyży. Niektóre z nich nie mają oznaczonej daty powstania, ale datowane są mniej więcej na połowę XIX w. Architektura tych obiektów jest zbliżona do krzyży stawianych na początku wieku, ale łamią one niektóre dotychczasowe konwencje w kształtowaniu formy. Stąd można przyjąć, że stanowią one obiektu okresu przejściowego. Okres ten kończy się mniej więcej w 1880 r.

Boża Męka - Nowokościelna Boża Męka - Nowokościelna Boża Męka - Nowokościelna

Około połowy wieku XIX powstały dwa piękne, bogate krzyże, wyraźnie nawiązujące do architektury początku wieku. Są to obiekty na ulicy Nowokościelnej i Paprocańskiej.

Twórca krzyża przy ul. Nowokościelnej zastosował formę znaną nam z obiektu w Cielmicach. Postacie opłakujące Ukrzyżowanego ulokowano na gzymsie cokołu. Sam cokół jest niemal pozbawiony ozdób. Gzyms wieńczący cokół, choć wydatny, cechują płytsze, wielokrotnie profilowane łuki, co jest cechą wielu krzyży tego okresu. Siedząca Maria Magdalena i Jan Ewangelista spoglądają w górę. Z lewej Maria płacze z głową spuszczoną. Krzyż pozbawiony jest tablicy inskrypcyjnej.

Boża Męka - ul. Paprocańska Boża Męka - ul. Paprocańska Boża Męka - ul. Paprocańska Boża Męka - ul. Paprocańska

Wysoki, ozdobny krzyż, przy ulicy Paprocańskiej zawiera tradycyjne elementy w nowej formie. Cokół i podstawa postumentu są wysokie, co powoduje, że pomimo umieszczonych na nim figur, krzyż jest smukły. Duże figury na cokole są płaskorzeźbami, ale bardzo głębokimi – niemal jak rzeźby. Maria trzyma ręce splecione na piersiach. Na prawym boku krzyża figura skrzydlatego Archanioła Michała z wagą. Po przeciwnej stronie Jan Ewangelista. Gzyms cokołu ozdobny, ale nie tak wydatny i z łagodnymi łukami. Wewnątrz łuków duża rozeta. Na gzymsie klęcząca Maria Magdalena. Chrystus, jak na większości ówczesnych krzyży, zaciska dłonie. Niestety tablica inskrypcyjna została zastąpiona płytą lastrykową z napisem Ave Maria.

Boża Męka - ul. Cielmicka Boża Męka - ul. Cielmicka Boża Męka - ul. Cielmicka

W najcięższych czasach głodu i zarazy, w 1849 r. powstał skromny krzyż stojący na skraju Cielmic, w miejscu, w którym ulica Cielmicka zmienia nazwę na Jedności. Krzyż jest niewielki, bez ozdób, z prosto zakończonymi ramionami. Zasmucona Matka Boża na pewno cierpi też z powodu klęsk, jakie napotkały ubogą ludność wsi.

Boża Męka - ul. Biblioteczna Boża Męka - ul. Biblioteczna Boża Męka - ul. Biblioteczna

Jedynym w swoim rodzaju jest krzyż z 1858 r. stojący przy ulicy Bibliotecznej. W ogólnej postaci krzyż jest bardzo prosty, bez zdobień, z grzybkowym gzymsem nad cokołem. Cokół stoi na prostej podstawie, na której umieszczono nową (z 1995 r) tablicę inskrypcyjną z odtworzeniem dawnego napisu z nazwiskiem fundatorów Jana i Marii Olszowskich z Zatoru i datą 1858.15.7. W czasie wojny napis zastąpiono niemieckim Gekreuzigter Heiland erbarme Dich unser! (Ukrzyżowany Zbawicielu zlituj się nad nami!). Niepowtarzalne jest usytuowanie figur pod krzyżem. Matkę Bożą umieszczono tradycyjnie na frontowej ścianie cokołu, ale pozostałe postacie stoją na osobnych, schodkowych postumentach po bokach krzyża. Maria, po raz pierwszy trzyma ręce złożone do modlitwy. Taka wersja Matki Bożej będzie się powtarzała w wielu kolejnych krzyżach. Figura Chrystusa drobna, mało wyrazista.

Boża Męka - ul. Mikołowska Boża Męka - ul. Mikołowska Boża Męka - ul. Mikołowska

Boża Męka w Wilkowyjach przy ul. Mikołowskiej, została postawiona, mniej więcej pośrodku długości rozciągniętego osiedla, w 1864 r. To skromny krzyż wyciosany niewprawną ręką, częściowo uszkodzony, ale zadbany i nie pozbawiony uroku. Na cokole dosyć głęboka, malowana figura Matki Boskiej Bolesnej z rękami złożonymi w modlitwie. Gzyms cokołu wykonany na wzór tradycyjnych, ale uproszczony, bez profilowania. Chrystus na krzyżu o prostych kształtach ze zniekształconym napisem na kartuszu (INRJ). Figura ma urwane stopy. Uszkodzenia krzyży stojących przy ruchliwych arteriach są niestety nagminne. Będzie to widoczne również przy kolejnych obiektach.

Boża Męka - ul. Cielmicka Boża Męka - ul. Cielmicka Boża Męka - ul. Cielmicka

Ostatnia zachowana Boża Męka w dawnym stylu powstała w 1877 r. przy drodze wiodącej z Urbanowic do Cielmic. Dziś stoi na terenach przemysłowych przy odnowionym fragmencie ulicy Cielmickiej. Krzyż posiada wszystkie typowe formy krzyża kończącego się okresu. Na cokole, na wysuniętym stopniu, głęboka figura Matki Bożej z mocno udrapowanymi szatami i wyraźnymi rysami. Postać Chrystusa (a być może też krzyż) jest współczesna. Cokół zwieńczony wielokrotnie profilowanym gzymsem o ładnym wzorze z łagodnym wygięciem. Wygięcie gzymsu daje miejsce rozetce. Tablica inskrypcyjna na podstawie cokołu zakryta lastrykową płytą z niewyraźnym dziś nazwiskiem fundatorów: Johann, Anna Belada(?).

Boża Męka - ul. Oświęcimska Boża Męka - ul. Oświęcimska Boża Męka - ul. Oświęcimska

Rok przed poprzednim krzyżem powstała Boża Męka zapowiadająca nowe formy. Choć w swej formie należy do kolejnej grupy obiektów, ze względu na datę powstania opisujemy ją w tym miejscu. Boża Męka w Urbanowicach, przy ulicy Oświęcimskiej jest niekompletna. Pozostał historyczny postument, a pierwotny krzyż został zniszczony (znów daje o sobie znać położenie krzyża przy ruchliwej szosie) – obecnie na cokole stoi zastępczy, nowy krzyż, bez figury. Nowa forma krzyża polega na odmiennym umiejscowieniu figury na cokole – płaskorzeźbę wtopioną w cokół zastąpiono pełną rzeźbą, którą udało się umieścić na krzyżu dzięki specjalnej wnęce.

Ostatnia aktualizacja: 17.01.2015