home

Górnośląskie krzyże i kapliczki

Tychy - Boże Męki cz. 3



Tychy

Omówienie krzyży ostatniej grupy poprzedźmy kilkoma słowami komentarza dotyczącego sytuacji społeczno-politycznej tego okresu. Przełom wieków (XIX i XX) w zasadzie był wolny od poważniejszych konfliktów zbrojnych. Dla odmiany był to czas poważnych niepokojów społecznych – rozwoju ideologii socjalistycznej pociągającej za sobą liczne strajki w śląskich zakładach. Wielka wojna wybuchła w 1914 r. Mieszkańcy okolic znów trafili na front, po pewnym czasie rozpoczęły się problemy gospodarcze, niedostatki zaopatrzenia, a w końcu głód i zaraza. Charakterystyczne, że nowe Boże Męki pojawiły się w Tychach dopiero pod koniec wojny – w najgorszym 1917 roku. Wydarzenia powstań śląskich w ogóle nie przyczyniły się do stawiania nowych krzyży.


Jak wspomniano w poprzedniej części, krzyże końca XIX i początku XX w. wyróżniały się usytuowaniem figur w niszach cokołu. W wielu przypadkach nawiązywały do modnego wówczas eklektyzmu, często przybierając neogotyckie kształty.

Boża Męka - Grota Roweckiego Boża Męka - Grota Rroweckiego Boża Męka - Grota Roweckiego Boża Męka - Grota Roweckiego

Krzyż przy ulicy Grota Roweckiego ma już nową formę z figurami schowanymi w niszach cokołu. Jednocześnie, kontynuując tradycje lat wcześniejszych, zachował układ z trzema figurami. Jest to ostatnia tego rodzaju Boża Męka w Tychach. Wszystkie następne pozbawione są postaci po bokach cokołu. Krzyż stanął w 1887 r. na rozwidleniu dawnych dróg do Paprocan i Paprockiej Huty. Do dziś stoi w otoczeniu starych drzew przy alejce wyznaczonej przez dwa szpalery drzew, czyli dawnej drodze do Paprocan. W czasach współczesnych krzyż był przedmiotem walki lokalnego społeczeństwa z komunistycznymi władzami. Krzyż miał to nieszczęście, że stał dokładnie naprzeciw honorowej trybuny, z której oficjele odbierali pierwszomajowe pochody. Przed majowym świętem w 1979 r. postanowiono zburzyć niepasujący tu krzyż. Ciężkim sprzętem budowlanym doprowadzono do przewrócenia i połamania krzyża. Mieszkańcy miasta nie pozwolili jednak na dalsze prace - zablokowali sprzęt i zmusili władze do złożenia krzyża na nowo. O wydarzeniach tych przypomina dziś pamiątkowa tablica u stóp krzyża.

Dzięki schowaniu bocznych figur w niszach, krzyż jest bardzo wysmukły. Na podstawie tablica z nazwiskiem fundatora (Jacob Czardybon, Maryjanna żona jego) i napisem: oto Baranek Boży który gładzi grzechy świata. Na cokole trzy postacie w niszach zwieńczonych łukiem - z przodu Matka Boska, na lewym boku Jan Ewangelista, na prawym Jan Chrzciciel z barankiem na ramieniu. Cokół zwieńczony wielowarstwowym profilowanym gzymsem. W wygięciach gzymsu kwiatony – ten rodzaj ozdoby odróżnia omawiany krzyż od pozostałych, zdobionych rozetkami. Postać Chrystusa na krzyżu znacznie mniejsza, niż figury na cokole.

Boża Męka - ul. Jaroszowicka Boża Męka - ul. Jaorszowicka Boża Męka - ul. Jaroszowicka Boża Męka - ul. Jaroszowicka

W Jaroszowicach z omawianego okresu pochodzi jeden krzyż – przy ulicy Jaroszowickiej na terenie Wygorzela. To wysmukły krzyż charakterystyczny dla tego okresu. Duża figura Matki Bożej stoi we wnęce równej niemal wysokości cokołu. Wnęka jest zwieńczona trójlistnym profilem. Matka Boża ma ręce złożone do modlitwy – to jej charakterystyczna poza spotykana od połowy XIX w. do początku XX w. Cokół zwieńczony gzymsem profilowanym w łagodny łuk, pod którym mieści się wieloramienna rozetka. W stosunku do figury Chrystusa krzyż jest nieco za mały.

Boża Męka - ul. Hutnicza Boża Męka - ul. Hutnicza Boża Męka - ul. Hutnicza Boża Męka - ul. Hutnicza

Niezwykle ozdobiony krzyż z 1889 r. stoi w nowym osiedlu, przy ul. Hutniczej. Dawniej był to skraj wsi Paprocka Huta. Podstawa Bożej Męki składa się z dwóch pięter. Jest to konstrukcja Bożej Męki popularna na Górnym Śląsku, ale w Tychach spotykana tylko w trzech obiektach. Górne piętro podstawy zajmuje inskrypcja na odnowionej w 2008 r. tablicy: Zdrowaś Mario módl się za nami 1889. Tablica inskrypcyjna otoczona dodatkowym zdobieniem. W niskim cokole, w głębokiej wnęce Matka Boża. Wnęka zwieńczona ostrołukowo i otoczona pasem zdobień. Cokół zwieńczony nietypowym, płaskim, bogato zdobionym gzymsem z motywami roślinnymi. Podstawa krzyża również wielowarstwowa. Poszerzona część tej podstawy ozdobiona z przodu symbolami męczeństwa Jezusa (narzędzia tortur) i łączności z Najwyższym (drabina). Po bokach tej części krzyża płonące, oplecione cierniem Serce Jezusowe i kielich mszalny z hostią (symbol Ostatniej Wieczerzy). Zdobiona podstawa oddzielona jest od krzyża dodatkowym profilowanym, falistym gzymsem. Krzyż ma ścięte krawędzie i małe ostrogi - cechy charakterystyczne krzyży przełomu wieków.

Przełom wieków to okres, w którym krzyże budowały wyspecjalizowane firmy. Rzadko spotyka się już ludowe formy. Sprzyja to wyższemu poziomowi artystycznemu krzyży, ale jednocześnie prowadzi do ich unifikacji. Powtarzają się nie tylko poszczególne elementy, ale też spotyka się niemal identyczne całe Boże Męki. Ograniczając rozważania do terenu Tychów, jest to trudne do zobrazowania, ale wędrując po Górnym Śląsku można spotkać wiele przykładów krzyży tworzonych jakby od sztancy. Właśnie krzyż z ulicy Hutniczej ma swojego sobowtóra w Sośnicowicach, pod Gliwicami.

Boża Męka - ul. Jana Pawła II Boża Męka - ul. Jana Pawła II Boża Męka - ul. Jana Pawła II

Krzyż stojący obecnie na pasie zieleni ulicy Jana Pawła II pochodzi z początku XIX w. Nie został jednak opisany w pierwszej grupie krzyży ze względu na poważne przeróbki w nim dokonane, co spowodowało, że jego architektura jest zbliżona do tych z przełomu XIX i XX w. MB Bolesna umieszczona jest we wnęce cokołu, na dodatek wnęka zwieńczona jest ostrołukowo. Ostry łuk wskazuje, że ta część krzyża mogła powstać w okolicy 1900 r. Z kolei postać Matki Bożej jest zbliżona do tych powstałych w połowie wieku. Zwieńczenie cokołu i podstawa krzyża są podobne do Bożej Męki z ulicy Bibliotecznej (1858 r.). Również postać Chrystusa jest w obu tych obiektach nieproporcjonalnie mała w stosunku do krzyża, choć akurat sama postać Ukrzyżowanego jest zupełnie odmienna, więc to podobieństwo może być przypadkiem. Całość robi wrażenie składanki z niezbyt pasujących do siebie części. Krzyż stał pierwotnie na skraju wsi Paprocany (dla jasności: w tym samym miejscu). Przy krzyżu zachowały się dwa stare kasztanowce.

Boża Męka - ul. Skalna Boża Męka - ul. Skalna Boża Męka - ul. Skalna Boża Męka - ul. Skalna

Pierwszym datowanym tyskim krzyżem z XX w. jest Boża Męka, którą znaleźć można na skwerze pomiędzy blokami osiedla „R”, przy ulicy Skalnej (po stronie szkoły). Należy on do najskromniejszych krzyży w mieście. Powstał w 1903 r. Nawiązaniem do modnego naówczas neogotyku jest zwieńczenie cokołu w formie łamanego daszka. Zwieńczenie wnęki, w której umieszczono figurę MB jest jednak półokrągłe. Zgodnie z ówczesną konwencją krzyż ma ścięte krawędzie i małe ostrogi. Na podstawie postumentu wyryte nazwisko fundatorów - ówczesnych właścicieli tego terenu. W czasach powstania krzyża oczywiście nie było obecnego osiedla bloków, a krzyż stał na skrzyżowaniu lokalnych dróg na północnym skraju Żwakowa.

Boża Męka - ul. Mikołowska Boża Męka - ul. Mikołowska Boża Męka - ul. Mikołowska

Równie prosty krzyż postawiono w 1910 r. w Wilkowyjach przy obecnej ul. Mikołowskiej, w okolicy skrzyżowania z ul. Podleską. W początkach XX w. był to wschodni skraj Wilkowyj. Krzyż jest zniszczony i okradziony. Niski cokół stoi na schodkowej podstawie. W cokole wnęka zamurowana lastrykiem. Jest to jedyny w mieście krzyż bez figury (zapewne skradzionej) Matki Bożej. Cokół zwieńczony skromnym, czterospadowym daszkiem. Na malowanym na brązowo krzyżu mała, zniszczona figurka Chrystusa. Na szczycie krzyża brak kartusza, po którym pozostał nikły ślad.

Boża Męka - ul. Mikołowska Boża Męka - ul. Mikołowska Boża Męka - ul. Mikołowska Boża Męka - ul. Mikołowska

W tym samym czasie (1911 r.), po przeciwnej stronie Wilkowyj postawiono krzyż, zupełnie różniący się od poprzedniego. Krzyż stoi przy szosie do Mikołowa (ul. Mikołowska) na granicy miast. Wysoki, odnowiony krzyż o neogotyckiej formie malowany jest w ciepłych barwach. Postument składa się z kilku członów. Masywny, w stosunku do krzyża, cokół oddzielony jest gzymsem od trójstopniowej podstawy. Na jej środkowej części data 1911 r. Wyższa część opatrzona tablicą fundacyjną. W cokole głęboka wnęka zwieńczona ostrołukowo. Pierwotna figura MB została prawdopodobnie skradziona. We wnęce umieszczono późniejszą, mniejszą figurkę.

Boża Męka - ul. Główna Boża Męka - ul. Główna Boża Męka - ul. Główna Boża Męka - ul. Główna

W najtrudniejszym okresie I wojny światowej, w 1917 r. powstały w Tychach dwie, zupełnie odmienne Boże Męki. Pierwsza z nich znajduje się na skrzyżowaniu dróg w Urbanowicach, przy ul. Głównej. To bardzo interesujący ale też bardzo zniszczony krzyż. Podstawa postumentu zawiera tablicę inskrypcyjną o podwójnym, zniszczonym napisie. Na czarno widoczny napis AWE MARYJA (pisownia oryginalna). Poza tym zatarty inny, chyba niemiecki napis i wyryta data 1917. Cokół z neogotycką wnęką wysokości niemal równej cokołowi. W narożnikach tworzonych przez ostry łuk wnęki motywy kwiatowe. We wnęce duży posąg Matki Bożej z rękami skrzyżowanymi na piersiach. Cokół zwieńczony łamanym daszkiem. W trójkącie pod daszkiem na froncie napis JHS. Krzyż o dobrych proporcjach, ma belki zakończone profilowaną strzałką. Postać Chrystusa jest metalowa, podobnie jak falisty kartusz na szczycie. Krzyż ogrodzony jest metalowym płotkiem.

Boża Męka - ul. Dzwonkowa Boża Męka - ul. Dzwonkowa Boża Męka - ul. Dzwonkowa

W Wartogłowcu, w ogrodzie prywatnej posesji przy ul. Dzwonkowej, stoi drugi z krzyży postawionych w 1917 r. Niewielki, biały krzyż bez zdobień wyróżnia się przede wszystkim tym, że figura pod krzyżem przedstawia świętego Antoniego. Święty przedstawiony jest ze swoimi typowymi atrybutami. Ubrany jest we franciszkański habit, na ręku trzyma Dzieciątko Jezus, a drugą ręką rozdaje chleb. Z kolei Jezus trzyma chleb i unosi rękę do błogosławieństwa. Na podstawie zachowała się tablica inskrypcyjna nawiązująca do wojny i świętego Antoniego. Święty Antoni jest m.in. patronem osób zaginionych, stąd zapewne jego obecność w Bożej Męce czasów wielkiej wojny.

Boża Męka - ul. Jeżynowa Boża Męka - ul. Jeżynowa Boża Męka - ul. Jeżynowa Boża Męka - ul. Jeżynowa

Neogotycki krzyż o ostrych profilach zachował się przy ul. Jeżynowej. Gruby, choć nie masywny, cokół oddzielony gzymsem od wysokiej podstawy. Na tej ostatniej lastrykowa tablica z inskrypcją Im Kreuz ist Heil (W krzyżu zbawienie). W górnej części cokołu, ostro zwieńczona i profilowana w środku wnęka z (chyba nie oryginalną) figurką Najświętszego Serca Matki Bożej (Maria wskazuje na odkryte serce). Cokół zwieńczony łamanym daszkiem. Na stylizowanym krzyżu uproszczona, mała postać Ukrzyżowanego. Krzyż jest wyrazem odchodzenia od schematów. Neogotyckie formy traktowane są dosyć swobodnie.

Boża Męka - ul. Rybna Boża Męka - ul. Rybna Boża Męka - ul. Rybna

Ostatni z przedwojennych krzyż w mieście, o masywnym cokole i małym krzyżu zachował się na skraju osiedla Zawiść, przy ul. Rybnej. Obecnie jest to tzw. Park Północy. Krzyż stoi na pn.-wsch. od środkowego stawu. Na podstawie postumentu miejsce na tablicę inskrypcyjną zakryte lastrykową płytą z datą 1935. W cokole głęboka wnęka z kolorową, pełną figurą Matki Bożej z rękami skrzyżowanymi na piersiach. Wnęka zwieńczona ostrołukowo. Zwieńczenie cokołu, niespotykane w innych krzyżach, w formie odwróconego, kwadratowego kielicha. Mały, masywny, lekko profilowany krzyż zakończony prosto, ale ze ściętymi krawędziami i ostrogami. Nawiązania do wcześniejszych krzyży są raczej luźne. Krzyż otoczony jest ozdobnym metalowym płotkiem.

POST SCRIPTUM. Choć zajmujemy się tu wyłącznie zabytkowymi krzyżami, warto zauważyć zupełnie nowe zjawisko, choć chyba jeszcze nie trend. Otóż w Tychach w 2013 r. pojawiła się zupełnie nowa Boża Męka, zbudowana na wzór historycznych obiektów. Szkoda, że budowa na wzór nie oznacza trzymanie się historycznych form. Poniżej zamieszczam zdjęcia nowego krzyża. Uważni czytelnicy mojej strony z łatwością zauważą poważne niekonsekwencje w stosowaniu zapożyczanych dawnych form Bożych Mąk. Nie chodzi przy tym o nowoczesną stylizację dawnych form, ale o ich błędne zestawienie.

Boża Męka - ul. Uczniowska Boża Męka - ul. Uczniowska Boża Męka - ul. Uczniowska

Ostatnia aktualizacja: 17.01.2015