Co to jest Boża Męka?

Boża Męka jest krzyżem z postacią Chrystusa Ukrzyżowanego. W szerszej interpretacji Bożą Męką zwano też kapliczki ze scenami ukrzyżowania. Za Bożą Mękę nie można uznać samego krzyża, nawet bardzo rozbudowanego i ozdobnego. Boża Męka bywa zbudowana z różnorodnego materiału - najczęściej z drewna, kamienia, żelaza, a w czasach powojennych również z betonu. Na Śląsku Boża Męka wykonywana była głównie z kamienia, choć nie brakuje też obiektów drewnianych (na naszej stronie opisane są wyłącznie kamienne Boże Męki). Pierwotnie Boże Męki nie były malowane, dlatego obiekty odnawiane współcześnie przez profesjonalistów również nie są malowane.

Elementy Bożej Męki

Śląska, kamienna Boża Męka składa się z postumentu i krzyża. Postument podzielić można na podstawę oraz cokół zwieńczony gzymsem. Podstawa bywa jedno lub wieloelementowa, w tym drugim przypadku z reguły ma budowę schodkową. Często podstawa stoi na dodatkowych płytach ustawianych w trakcie kolejnych konserwacji lub przeprowadzek Bożej Męki. Na podstawie umieszcza się napisy fundacyjne i inne inskrypcje. Cokół jest zazwyczaj największym elementem postumentu. Na cokole rzadziej umieszcza się inskrypcje. Swoje miejsce znajdują tu natomiast figury świętych (i nie tylko świętych). Figury są umieszczane na ścianach cokołu (zazwyczaj w postaci płaskorzeźby) lub we wnękach w cokole. W tym drugim przypadku mogą to być rzeźby pełne lub półpełne. Cokół zwieńczony jest mniej lub bardziej rozbudowanym gzymsem.

Pod krzyżem (na gzymsie cokołu) umieszcza się niekiedy dodatkową podstawę. U stóp krzyża ustawia się też figury. Obowiązkowym elementem krzyża jest kartusz (łac. titulus), czyli tabliczka umieszczona na szczytowej belce krzyża. Na kartuszu umieszczony jest skrót I.N.R.I. (zazwyczaj bez kropek), od zdania: Iesus Nazarenus Rex Iudaeorum, co oznacza: Jezus z Nazaretu Król Żydowski. [Piłat kazał też sporządzić napis i umieścić go nad krzyżem; napis brzmiał: Jezus Nazareński, król żydowski. - Ewangelia św. Jana 19.19]. W starszych Bożych Mękach kartusze są kamienne, w nowszych są już metalowe. Chrystus na krzyżu, wraz grupą postaci pod krzyżem, nosi w literaturze nazwę Grupy Ukrzyżowania.
Oprócz wskazanych obowiązkowych elementów Bożej Męki zdarzają się elementy nietypowe. Do nich zaliczyć można np. figury stojące w obrębie krzyża, ale na oddzielnych postumentach. Bywają też Boże Męki, w których w postumencie trudno wyróżnić podstawę i cokół.
Należy dodać, że w literaturze można spotkać inne podziały Bożej Męki na części i odmienne nazewnictwo jej elementów (np. przyjmowanie nazewnictwa odnoszącego się do budowy kolumny).

Boża Męka - postacie dramatu

Naczelną postacią Bożej Męki jest ukrzyżowany Jezus Chrystus. Jego roli nie trzeba przedstawiać, wymieńmy tylko obowiązkowe atrybuty jego postaci, koronę cierniową i ranę w prawym boku. Koronę cierniową nałożono Chrystusowi po pierwszym przesłuchaniu przez Piłata. [Żołnierze zaprowadzili go teraz do wnętrza pałacu, to jest do pretorium, i zawołali całą kohortę. Narzucili mu szkarłatny płaszcz i nałożyli koronę, którą upletli z cierni. A potem zaczęli go pozdrawiać: "Witaj, królu żydowski" - Ewangelia według św. Marka 15.16-18].
Rana w boku Chrystusa wiąże się z dobijaniem ukrzyżowanych skazańców. Żołnierze przebili bok Jezusa włócznią, żeby upewnić się, że skonał. [Lecz gdy przyszli do Jezusa i zobaczyli, że już umarł, nie łamali mu goleni, ale jeden z żołnierzy przebił mu włócznią bok i natychmiast wypłynęła krew i woda. Ewangelia według św. Jana 19.33-34]. Chrystus ma też oczywiście wąsy i brodę, co w powszechnej opinii cechowało wszystkich Żydów.

Wokół krzyża pojawia się od jednej do czterech postaci (bywają obiekty bez figur pod krzyżem). W tym miejscu wymienimy tylko postacie, których obecność wynika z tekstu Biblii - to one towarzyszyły Chrystusowi w jego drodze na Golgotę i były przy nim do końca [Blisko krzyża stała matka jego oraz siostra jego matki, Maria żona Kleofasa, i Maria Magdalena. Widząc swą matkę i przy niej ucznia, którego miłował, Jezus rzekł do matki swojej: "Niewiasto, oto syn twój". Potem rzekł do ucznia: "Oto matka twoja". Ewangelia według św. Jana, 19.25-27]. Wspomnianym umiłowanym uczniem, który miał się opiekować Matką Bożą, był Jan, zwany dziś Janem Ewangelistą. Poza wymienionymi w tekście Biblii postaciami, spotyka się (szczególnie w nowszych Bożych Mękach) figury innych świętych, ale tych opiszemy w innym miejscu.

Najważniejszą postacią pod krzyżem jest Maria, czyli Matka Boża. Postać Matki Bożej przedstawiana jest w formie tzw. Matki Boskiej Bolesnej. Maria w takim przedstawieniu jest zbolała, zapłakana, ze złożonymi lub splecionym dłońmi. Znacznie rzadziej (głównie w nowszych Bożych Mękach) występują inne formy Matki Bożej (np. MB Różańcowej, MB Niepokalanej, Najświętszego Serca MP). Często są to już wtórne figury.

Obok Matki Bożej pod krzyżem stoi zazwyczaj święty Jan Ewangelista. Jan był jednym z pierwszych apostołów powołanych przez Jezusa. Obok Piotra i Jakuba Starszego, należał do apostołów najbardziej przez Jezusa wyróżnianych. Był synem rybaka Zabedeusza, a bratem Jakuba Starszego. Dożył niemal 100 lat.

W Bożych Mękach z terenu dawnego Księstwa Pszczyńskiego u stóp krzyża stoi niekiedy postać, która wcale nie jest święta, ale, pomimo swej roli, jest stosunkowo dobrze postrzegana. To setnik (centurion), rzymski dowódca oddziału wojska złożonego ze stu żołnierzy. Setnik był dowódcą żołnierzy, którzy ukrzyżowali Jezusa. Zjawiska występujące w momencie śmierci Jezusa spowodowały, że uwierzył w jego boskość. [Setnik widząc, co się stało, oddał chwałę Bogu i rzekł: "Zaiste człowiek ten był sprawiedliwy". Ewangelia według św. Łukasza 23.47]. Setnik przedstawiany jest z szatami Jezusa w ręku, co ma związek z dzieleniem się szatami Jezusa przez żołnierzy [A potem przybili go do krzyża i rozdzielili między siebie szaty jego przez losowanie. Ewangelia według św. Mateusza 27.35].

Ostatnią z tradycyjnie występujących postaci pod krzyżem jest Maria Magdalena. Maria Magdalena to kobieta nawrócona przez Jezusa, która później towarzyszyła Jezusowi w jego wędrówce aż do śmierci na Golgocie. Według różnych opinii była albo kobietą, która obmyła stopy Jezusowi, albo też była siostrą Marty i Łazarza. W grupie figur pod Bożą Męką jest przedstawiana w szczególny sposób - w najbardziej dramatycznej pozie. Podczas gdy inne postacie pod krzyżem stoją obok krzyża, ona zwykle klęczy lub siedzi pod samym krzyżem.

Rodzaje przydrożnych kapliczek

Kapliczkami nazywa się zwyczajowo wszystkie religijne obiekty, nie będące kościołami, stawiane przy drodze. Ich nazewnictwo nie jest jednolite. Można przyjąć, że dzielą się na:

Kapliczki domkowe, mające postać małych domków z ołtarzykami, na których stawiane są figury lub obrazy Chrystusa, NMP lub świętych. Problemem jest rozróżnienie kapliczek domkowych od kaplic, które są jakby większą odmianą tych pierwszych. Można przyjąć, że kaplice są obiektami, w których można odprawić nabożeństwo, na co kapliczki są zbyt małe [Takie rozróżnienie przyjęto na naszym portalu - kaplice są w nim pomijane].

Kapliczki słupowe, mające postać słupów. Zależnie od regionu spotyka się częściej kapliczki drewniane lub (jak na Śląsku) murowane (kamienne, ceglane). Wśród nich wyróżnia się m. in. kapliczki latarniowe (latarnie). Inną formą tych kapliczek są słupy zwieńczone krzyżem.

Kapliczki arkadowe, czyli kapliczki w formie zadaszeń na słupach (bez ścian bocznych), pod którymi ustawiane są figury świętych.

Kapliczki skrzynkowe, czyli małe kapliczki zawieszone zwykle na ścianach domów lub na drzewach, albo stojące na drewnianych słupkach. W niektórych opracowaniach kapliczki skrzynkowe ustawione na słupku zaliczane są do kapliczek słupkowych, ale moim zdaniem to błędne podejście.

Kapliczki wnękowe. Kapliczki mające formę pośrednią między kapliczką domkową a słupową. Są to kamienne lub ceglane czworoboki, z jedną lub kilkoma wnękami na figury, przekryte daszkami. Wizualnie wyglądają często jak małe domki, ale nie można do nich wejść.

Kapliczki fasadowe. Figury Matki Bożej, Jezusa lub świętych Pańskich schowane we wnękach budynków (niekiedy w narożnikach). Spotyka się je zazwyczaj w miastach. W różnych opracowaniach zaliczane często do kapliczek wnękowych.

Figury wolnostojące, czyli figury Chrystusa, Matki Bożej albo świętych ustawione na cokole. Niekiedy przybierają formę kolumn.

Boże Męki, opisane wyżej.

Krzyże, bez postaci Ukrzyżowanego. Najczęściej są drewniane, ale są też metalowe i kamienne.

Wizerunki Matki Bożej w kapliczkach

Figury Matki Bożej są ukazywane w kapliczkach w różnych konwencjach. Do najczęściej spotykanych należą:

Madonna z Dzieciątkiem. Jest to chyba najczęściej spotykany wizerunek Maryi w kapliczkach (poza Bożymi Mękami). Zazwyczaj obie postacie - Maria i trzymane przez nią na ręce Dzieciątko Jezus mają w tym wizerunku królewskie insygnia, a Jezus unosi rękę w geście błogosławieństwa. Uroczystość Bożej Rodzicielki Maryi obchodzona jest 1 stycznia.

Matka Boża Bolesna. W takiej formie ukazywana jest Maria w Bożych Mękach. W tradycji chrześcijańskiej wymienia się siedem wielkich boleści Maryi jako Matki Jezusa, z czego cztery są związane z ukrzyżowaniem (Spotkanie Jezusa na Drodze Krzyżowej, ukrzyżowanie i śmierć Jezusa, zdjęcie z krzyża, złożenie do grobu). Nie ma standardowej formy wizerunku Matki Boskiej Bolesnej, ale Jej boleść jest zawsze wyraźnie przedstawiona. Jednym z atrybutów Marii Boskiej Bolesnej jest miecz (lub miecze) wbity w jej pierś. Niekiedy mieczy jest siedem, co jest nawiązaniem do siedmiu boleści Matki Bożej. Do opisywanego wizerunku Matki Boskiej zalicza się też Pieta, czyli Maria z martwym Chrystusem na kolanach. 15 września w kościele jest dniem wspomnienia Matki Bożej Bolesnej. Odprawiane są także nabożeństwa do Boleści Maryi.

Matka Boża Różańcowa. Jedynym atrybutem postaci Matki Boskiej Różańcowej jest po prostu różaniec, poza tym nie wyróżniają jej inne cechy. Choć Matka Boża w swoim ziemskim życiu nie znała różańca, jest z nim jednoznacznie kojarzona. Podobno w takiej postaci ukazywała się w Fatimie. W takiej postaci Matka Boża często przedstawiana jest w kapliczkach domkowych i skrzynkowych. Święto Matki Bożej Różańcowej obchodzone jest 7 października.

Niepokalane Serce NMP. Wizerunek Maryi z sercem na wierzchu. Serce jest przedstawione podobnie, jak serce Jezusa - gorejące, oplecione cierniem i wysyłające promienie miłości. Kult Niepokalanego Serca NMP rozpowszechnił się razem z kultem Najświętszego Serca Jezusa [zob. niżej]. Wspomnienie Niepokalanego Serca Maryi jest obchodzone w sobotę po święcie Najświętszego Serca Pana Jezusa.

Matka Boża Niepokalanego Poczęcia. Postać Matki Bożej Niepokalanego Poczęcia ma swe źródło w objawieniu św. Katarzyny Labouré z Paryża, które miało miejsce w listopadzie 1830 r. Matka Boża stała na kuli ziemskiej depcząc łeb piekielnego węża. Kula ziemska miała symbolizować cały świat i wszystkich ludzi, co wskazywało, że Maryja jest królową wszechświata i Matką wszystkich ludzi. Za chwilę postać Maryi zmieniła się – stała z rozłożonymi rękami z otwartymi dłońmi, z których tryskały promienie. Promienie są symbolem łask, które doznają od Maryi osoby o nie proszące. W objawieniu była też litera M, dwanaście gwiazd i dwa serca – Maryi (przebite mieczem) i Jezusa (z koroną cierniową). Wszystkie te obrazy są zawarte w tzw. cudownym medaliku, dzięki któremu można doznać łask. Uroczystość Matki Bożej Niepokalanego Poczęcia przypada 8 grudnia.

Wizerunki Jezusa w kapliczkach

W śląskich kapliczkach najczęściej spotykamy postać Chrystusa Ukrzyżowanego. Jest ona oczywiście centralną postacią Bożej Męki. Wolnostojące figury Jezusa oraz figury i obrazy w kapliczkach pokazują go zazwyczaj w innych przedstawieniach. Form przedstawiania postaci Jezusa w kapliczkach jest wyraźnie mniej, niż w przypadku Maryi. Pomijamy w tym miejscu postać Chrystusa Ukrzyżowanego szeroko opisaną na stronach poświęconych Bożym Mękom.

Chrystus Frasobliwy. Chrystus siedzący z głową opartą na ręce, to typowy wizerunek Jezusa w tradycji ludowej. Taka forma przedstawiania Jezusa występuje w zasadzie wyłącznie w postaciach rzeźbionych. Przy drodze spotyka się tę postać głównie w kapliczkach skrzynkowych, stąd nie są w tym portalu opisane. Na Górnym Śląsku jest ona jednak rzadko spotykana.

Najświętsze Serce Pana Jezusa. W tym wizerunku Jezus przedstawiony jest z sercem na wierzchu. Serce jest gorejące (z ogniem), oplecione cierniem, z krzyżem na szczycie. Serce promienieje miłością. Początki kultu Serca Jezusa sięgają średniowiecza. Motyw Serca Pana Jezusa (nie tylko w kapliczkowych wizerunkach) był bardzo popularny w XIX w. W tym czasie rozpowszechnił się w Europie kult Najświętszego Serca Pana Jezusa. Powstało wówczas m. in. wiele zgromadzeń zakonnych poświęconych NSPJ. Jednym z nich jest zgromadzenie sercanów obecne w Polsce od 1928 r. (najbliżej Katowic - w Sosnowcu i Jasienicy k. Bielska-Białej). W XIX w. do grona błogosławionych zaliczono (dzisiejszą świętą) Małgorzatę Marię Alacoque. Małgorzata żyła w XVII w. W młodym wieku wstąpiła do zakonu wizytek. Znana jest przede wszystkim z widzeń, które dotyczyły Jezusa i Serca Jezusowego. W jednym z widzeń Jezus pokazał jej swoje gorejące serce w opisanej wyżej formie. Uroczystość Najświętszego Serca Pana Jezusa przypada w oktawę (8 dni) Bożego Ciała

Chrystus Zmartwychwstały. Jest to przedstawienie Jezusa, który przezwyciężył śmierć. Jezus przedstawiony jest w pozycji stojącej, jedną (najczęściej prawą) rękę unosi wysoko, w drugiej trzyma sztandar zawieszony na krzyżu. Na sztandarze jest krzyż, przy czym może to być czerwony krzyż na białym tle lub odwrotnie, biały krzyż na czerwonym tle.

Inne postacie w kapliczkach

Święty Jan Nepomucen

Ulubiony święty Czechów, jest też popularną postacią w krajach ościennych, w tym w Polsce. Ilość przydrożnych figur i kapliczek Nepomucena (czyli nepomuków) jest w Polsce, a szczególnie na Śląsku, rekordowa. Można go spotkać zdecydowanie częściej, niż lepiej przez ogół kojarzonego, świętego Floriana. Nepomucen, a w zasadzie Jan z Pomuk (miejscowości w Czechach na pd-wsch. od Pilzna, zwanej dziś Nepomuk) był niemieckim duchownym urzędującym w praskiej katedrze św. Wita. Jego postać jest na wpół legendarna, a jego historia jest prawdopodobnie zlepkiem historii różnych osób. Legendę Nepomucena rozpropagowali jezuici na potrzeby kontrreformacji. Według oficjalnej historii, Jan Nepomuk został uwięziony, torturowany i w końcu wrzucony do Wełtawy z Mostu Karola na rozkaz króla Wacława IV, za to, że nie złamał tajemnicy spowiedzi, kiedy król chciał dowiedzieć się, z czego spowiadała się jego, podejrzewana o niewierność, żona Zofia. Święty Jan Nepomucen jest znany przede wszystkim jako patron wszystkich mających związek z wodą: rybaków, marynarzy, tonących itp. Chroni też przed powodziami. Stąd, jeśli przy moście znajduje się jakaś figurka, można w ciemno uznać, że jest to figura Nepomucena. Figury świętego stoją też często z dala od wody, na przykład przy kościołach. Jak rozpoznać świętego Nepomucena? Po pierwsze przedstawiany jest w charakterystycznej pozie, tzw. kontrapoście - jedna noga jest wyprostowana, druga lekko ugięta, co powoduje, że postać jest wygięta w kształcie litery S. Poza tym Nepomucen jest ubrany w szaty kapłana - sutannę, komżę, pelerynę, biret. W ręce trzyma krzyż, bądź krycyfiks, który często przytula do piersi. Stosunkowo często trzyma też męczeńską palmę. Niekiedy trzyma na ustach palec. No i obowiązkowo ma aureolę z pięcioma gwiazdkami, które ukazały się nad rzeką w miejscu, gdzie został utopiony. Niestety gwiazdki i cała aureola łatwo ulega zniszczeniu, stąd niekiedy jej brak u Nepomucena.

Święty Florian

Żył w III w. Pochodził z terenu dzisiejszej Austrii, ale był rzymskim oficerem. Były to czasy prześladowań chrześcijan przez cesarza Dioklecjana. Istnieją co najmniej dwie wersje przyczyn jego aresztowania przez Rzymian. Według pierwszej, został aresztowany, gdy próbował uwolnić 40 chrześcijan uwięzionych za wiarę. Inna wersja podaje, że Florian był chrześcijaninem, który nie ukrywał swej wiary. Ponieważ nie chciał się wyrzec wiary (nawet po perswazji kijami), musiał ponieść karę. Karą za popełnione przestępstwo były tortury i utopienie, z kamieniem u szyi, w rzece Enns (w miejscowości o tej nazwie w pobliżu Linzu). Było to 4 maja 304 r. Powszechnie wiadomo, że święty Florian chroni od ognia, ale wzywany jest również w czasie powodzi, suszy i nieurodzaju. Jest, jak wiadomo, patronem strażaków, ale patronuje też m. in. kominiarzom i piwowarom. No i jest (od 1436 r.) jednym z patronów Polski. Jego relikwie znajdują się podobno w kościele pw. św. Floriana w Krakowie. Święto świętego Floriana przypada 4 maja. Jak rozpoznać św. Floriana? Jest przedstawiony w charakterystycznej zbroi rzymskiej, trzyma w ręce kubeł z wodą, którą zazwyczaj gasi pożar stojącego u jego stóp budynku. Z reguły trzyma w drugiej ręce chorągiew. Jego atrybutem może być też kamień młyński.

Święty Antoni Padewski

Świętych Antonich jest całkiem sporo, ale najczęściej spotyka się wizerunek świętego Antoniego z Padwy. Żył w XIII w. Pochodził z Lizbony. W młodości wstąpił do zakonu franciszkanów. Przejściowo prowadził działalność misyjną w Maroku, ale z powodu złego stanu zdrowia musiał wrócić do Europy. Trafił do Włoch i po pewnym czasie osiadł w klasztorze w Padwie. Znany był jako wybitny kaznodzieja. Jego kazania przyciągały tłumy słuchaczy. Zmarł młodo, w wieku 36 lat, z powodu słabego zdrowia i przemęczenia. Już po roku został kanonizowany. Jego relikwie spoczywają w Bazylice św. Antoniego w Padwie. Święto św. Antoniego Padewskiego obchodzone jest 13 czerwca, w rocznicę śmierci. Święty Antoni jest patronem zakochanych, małżeństw, kobiet i dzieci. Można go prosić o szczęśliwe rozwiązanie, wzywany jest też w przypadku bezpłodności, gorączki i katastrof na morzu. Znany jest również z tego, że pomaga odnaleźć zagubione rzeczy. Jak rozpoznać św. Antoniego? Święty jest przedstawiany jako młody franciszkanin głoszący kazanie, często z Dzieciątkiem Jezus na ręku. Jego atrybutem może być też chleb, hostia, lilia (choć nie jest formalnie męczennikiem, ale zmarł umęczony pracą kaznodziejską), ryba i muł.

Święty Franciszek z Asyżu

Spośród wielu świętych o tym imieniu, Franciszek z Asyżu jest najbardziej czczony. Jak wiadomo, od jego imienia wywodzi się nazwa zakonu franciszkanów. Ale pewnie mniej osób wie, że naprawdę miał na imię Jan, a Francesco było jego przezwiskiem. Żył w XII i XIII w. Pochodził z Asyżu. W wieku 25 lat porzucił bogatą rodzinę i został pustelnikiem. Założył ascetyczny zakon, którego bracia wzywali do wiary, pokuty, nawoływali do miłości do ludzi i natury. Później założył jeszcze dwa zakony (żeński - klarysek i świeckich - tercjarzy). Wyczerpany trudem apostolskim, na pół ślepy, zmarł w wielu 42 lat, 3 października 1226 roku. Po dwóch latach został ogłoszony świętym. Jego grób znajduje się w Bazylice św. Franciszka w Asyżu. Święto św. Franciszka obchodzi się 4 października. Święty Franciszek jest patronem ubogich, kupców, krawców. Wzywany jest w bólach głowy i w chorobach zakaźnych. Jak rozpoznać św. Franciszka? Święty jest przedstawiany w stroju franciszkańskim, z krucyfiksem. Istotnym szczegółem są trzy węzły na sznurze opasującym habit - symbole trzech ślubów składanych przez franciszkanów - posłuszeństwa, ubóstwa, czystości. Atrybutami św. Franciszka są też wilk, baranek, a nade wszystko czaszka. W wizerunkach malarskich przedstawiany bywa w czasie głoszenia kazania do ptaków.

Święta Barbara

Nie wiadomo, czy święta Barbara jest realną postacią. Podobno żyła na przełomie III i IV w na terenie obecnej Turcji. Jako że była urodziwa, ojciec więził ją w wieży w obawie przed zepsuciem (ach ta współczesna młodzież;). Do uwięzionej Barbary trafił pewien nauczyciel, który zaszczepił w niej wiarę chrześcijańską. Według innych wersji historii Barbary, najpierw została chrześcijanką za co trafiła do wieży. Chrześcijaństwo było wówczas zakazane a chrześcijanie prześladowani. Barbara nie chciała się wyrzec wiary, zatem ojciec wydał ją władzom, a te skazały ją na śmierć. Podobno wyrok wykonał mieczem jej ojciec. Święta Barbara patronuje m. in. górnikom, rolnikom, murarzom, ale też więźniom. A wszystkich chroni przed burzą i zarazą. Jak rozpoznać św. Barbarę? Święta przedstawiana jest z mieczem, którym została ścięta. Kielich z hostią, który zazwyczaj Barbara trzyma w ręce, przypomina świętą komunię, której udzielił jej anioł w dniach, w których była torturowana przez rzymskich oprawców. U stóp świętej zobaczymy najczęściej wieżę z trzema okienkami, w której Barbara była więziona.